Ο Θησαυρός Συνωνύμων και Αντιθέτων της Νέας Ελληνικής (στο εξής ΘΣΑ) είναι επίτομο λεξικό στο οποίο καταγράφονται τα συνώνυμα και τα αντίθετα 22.000 λημμάτων της κοινής νεοελληνικής.

Την ομάδα των συντακτών αποτελούν οι: Δ. Αρκαδιανός, Β. Καλόγηρος, Β. Μπατζόγλου, Γ. Ορφανός και Μ. Πανταζάρα. Επιμελητής έκδοσης είναι ο Γ. Ορφανός, επιμελητές ύλης οι Μ. Πανταζάρα και Γ. Ορφανός, ενώ την επιστημονική επιμέλεια έχει η Ά. Ιορδανίδου.

Το συνοδευτικό CD ROM περιλαμβάνει την ηλεκτρονική έκδοση του λεξικού και το πρόγραμμα περιήγησης στα λήμματα του Θησαυρού.

Ο Πάπυρος είναι δίτομο εγκυκλοπαιδικό και γλωσσικό λεξικό, το οποίο δίνει λέξεις της καθαρεύουσας και της δημοτικής. Τα σχόλια είναι στην καθαρεύουσα. Η πρώτη έκδοση του λεξικού κυκλοφόρησε το 1961 και η αναθεωρημένη το 1965. Διευθυντής σύνταξης είναι ο Σ. Γ. Κορρές, ενώ από τους συνεργάτες αναφέρεται ο Ν. Ι. Σηφάκης, επιμελητής και βοηθός, και συντάκτης του γλωσσικού τμήματος. Ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει τα ψηφία από Α έως Ι και ο δεύτερος τα ψηφία από Κ έως Ω.

Το Εικονογραφημένο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό και Πλήρες Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (στο εξής: ΕΕΛ) είναι επίτομο εγκυκλοπαιδικό και γλωσσικό λεξικό, βασισμένο στο γαλλικό Εικονογραφημένο Μικρός Λαρούς [LePetitLarousseIllustré]. Έως σήμερα κυκλοφορεί η πρώτη έκδοση του λεξικού, η οποία ολοκληρώθηκε το 2003.

Τη γενική εποπτεία της έκδοσης ανέλαβε η Ε. Πουρναρά, τη διεύθυνση έκδοσης ο Α. Πουρναράς και τη διεύθυνση σύνταξης η Χ. Σαραφοπούλου. Αρχισυντάκτης είναι ο Π. Σουλτάνης, ενώ τη σύνταξη επιμέρους τομέων ανέλαβαν οι ακόλουθοι συνεργάτες: Π. Σουλτάνης/ Γ. Χρυσάφης/ Κ. Δεληγιώργης (λεξικό), Α. Περιστεράκη (αρχαιογνωσία & καλές τέχνες), Γ. Δουραμπέη (βιογραφίες), Π. Παπασπηλιόπουλος (βιολογία & ιατρική), Δ. Αυγερινός/ Μ. Καραμαούνα (βοτανική & ζωολογία), Ν. Κούμπιας (γεωγραφία & γεωλογία), Γ. Χρυσάκης/ Π. Τσουροπλή (φυσική & τεχνολογία).

Kλίμακα λεξικού: Επίτομο λεξικό.

Aντικείμενο λεξικού: Aντικείμενο του Ελληνικού Λεξικού, όπως αναφέρεται στην εισαγωγή της έκδοσης που μας απασχολεί (ΣΤ΄ έκδοση), είναι η σύγχρονη ελληνική γλώσσα, όπως χρησιμοποιείται στον προφορικό και τον γραπτό λόγο. Καταγράφει ελληνικές και ξένες λέξεις που χρησιμοποιούνται από τους σύγχρονους Έλληνες ομιλητές, χωρίς όμως να αγνοεί λαϊκούς ιδιωτισμούς, παροιμιακές φράσεις και τύπους της καθαρεύουσας ή απαρχαιωμένες φράσεις που απαντούν στον προφορικό και στον γραπτό λόγο. Συχνά, σε διάφορα λήμματα, δίνεται σε παρένθεση και ο αντίστοιχος λόγιος τύπος, ενώ πολλές φορές καταχωρίζονται ως ξεχωριστά λήμματα και πολλοί λόγιοι τύποι. Επίσης, καταχωρίζονται και πολλές λόγιες φράσεις, είτε στο ερμήνευμα κάποιου λήμματος, είτε ως ξεχωριστά λήμματα.

Στην εισαγωγή αιτιολογείται η επιλογή αυτή με το επιχείρημα πως έτσι καθίσταται φανερή στον χρήστη του λεξικού η δυσκολία διάκρισης των ορίων μεταξύ λόγιας και δημοτικής γλώσσας, καθώς και για να βοηθήσει τους μαθητές να αναγνωρίζουν τους λόγιους τύπους της λέξης, όταν τους συναντούν σε παλιότερα κείμενα. Επίσης, αναφέρεται πως αποδελτιώθηκαν δόκιμοι συγγραφείς και λογοτέχνες, εφημερίδες και περιοδικά, ώστε το λημματολόγιο να περιλαμβάνει λέξεις που καλύπτουν τις καθημερινές και ειδικές ανάγκες των χρηστών.

Στο λημματολόγιο περιλαμβάνονται και νέες λέξεις από το χώρο της τεχνολογίας και διαφόρων επιστημών, όπως η οικολογία, η οικονομία, η πληροφορική, το δίκαιο της ΕΟΚ (όταν εκδόθηκε το λεξικό δεν υπήρχε η Ευρωπαϊκή Ένωση) κ.ά.

Μετά το τέλος του κυρίως σώματος του λεξικού, ακολουθεί πίνακας κύριων ονομάτων από τους αρχαίους χρόνους μέχρι σήμερα, τα οποία επιλέγονται με κριτήριο το αν παρουσιάζουν ορθογραφικό, ερμηνευτικό και πληροφοριακό ενδιαφέρον, όπως δηλώνεται στην εισαγωγή. Μετά τον πίνακα των κύριων ονομάτων, ακολουθεί πίνακας με αρκτικόλεξα, κυρίως ελληνικά που χρησιμοποιούνται πολύ συχνά στον καθημερινό λόγο, αλλά και διεθνείς όροι.

Στο τέλος του λεξικού δίνονται οι βασικοί κανόνες ορθογραφίας της γραμματικής του Μ. Τριανταφυλλίδη που διδάσκεται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Επιπλέον, σε ξεχωριστό πίνακα ο χρήστης του λεξικού θα συναντήσει παραγωγικές καταλήξεις και εξαιρέσεις.

Το Ελληνικό Λεξικό αποτελεί ένα πολύ επιτυχημένο εμπορικά λεξικό, καθώς μάλιστα έχει πραγματοποιήσει αλλεπάλληλες επανεκδόσεις. Αποτελεί εύχρηστο εργαλείο για μαθητές, αλλά και για απλούς χρήστες της ελληνικής για τον προφορικό και για τον γραπτό λόγο, αν και δεν περιορίζεται σε λέξεις της κοινής νεοελληνικής. Ωστόσο, ένας απαιτητικός χρήστης ή εξειδικευμένος επιστήμονας θα ανακαλύψει αρκετές ατέλειες, καθώς το λεξικό δεν περιέχει πολλά παραδείγματα στα ερμηνεύματα, ούτε είναι ιδιαίτερα εξαντλητικό όσον αφορά τις επιμέρους σημασίες των λημμάτων και, επίσης, περιέχει λάθη ή ανακρίβειες όσον αφορά τον τομέα της μορφολογίας και την ετυμολογία.

Θησαυρός Συνωνύμων και Αντιθέτων της Νέας Ελληνικής.
2005

1. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

Ο ΘΣΑ είναι επίτομο λεξικό διαστάσεων 17 x 24 εκ. Εκτείνεται σε 520 σελίδες, από τις οποίες οι 502 αποτελούν το κυρίως σώμα του λεξικού. Οι υπόλοιπες 18 περιλαμβάνουν τον πρόλογο, συντομογραφίες, διαφημιστικό υλικό και τα περιεχόμενα του συνοδευτικού CD-ROM, ή είναι κενές.

Στο κυρίως σώμα οι σελίδες διαμορφώνονται σε 2 στήλες. Οι κεφαλίδες δηλώνουν το πρώτο λήμμα της αριστερής σελίδας και το τελευταίο λήμμα της δεξιάς. Η γραμματοσειρά είναι μικρού μεγέθους και τα τυπογραφικά στοιχεία μαύρα. Οι λημματικοί τύποι, οι δεύτεροι τύποι, οι ενδείξεις (Σ)υνώνυμο, (Α)ντίθετο και η αρίθμηση γράφονται με εντονότερα τυπογραφικά στοιχεία, τα παραδείγματα με πλάγια και οι επιπλέον πληροφορίες (γραμματική κατηγορία κτλ.) σημειώνονται με μικρότερη γραμματοσειρά.

2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο ΘΣΑ περιλαμβάνει πρόλογο με γενικές πληροφορίες και με τις αρχές καταγραφής και παρουσίασης του λεξικού.

3. ΠΙΝΑΚΕΣ/ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Παρατίθεται κατάλογος συντομογραφιών.

4. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ

Ο ΘΣΑ καταγράφει το λεξιλόγιο της κοινής νεοελληνικής. Βασικό κριτήριο για την καταγραφή μιας λέξης είναι η ύπαρξη συνωνύμου ή/ και αντιθέτου· εάν η σημασία μιας λέξης δεν μπορεί να αποδοθεί με συνώνυμο ή/ και αντίθετο, τότε η λέξη αυτή δεν καταγράφεται. Ως προς το είδος των λημμάτων, από τους επιστημονικούς και τεχνικούς όρους και το ειδικότερο λεξιλόγιο (λογοτεχνία, αργκό κτλ.) περιλαμβάνονται μόνο όσοι χρησιμοποιούνται σε μεγαλύτερη έκταση. Το λημματολόγιο καταγράφει όλες τις γραμματικές κατηγορίες. Από τα ανθρωπωνύμια καταγράφονται μόνο όσα έχουν αναπτύξει ιδιαίτερη λεξική σημασία, π.χ. Ιούδας ουσ.: Σ: προδότης, ενώ από τα ονόματα των μηνών όσα μπορούν να αποδοθούν με προσηγορικό, π.χ. Σεπτέμβριος ουσ.: Σ: Τρυγητής. Το λημματολόγιο καταγράφει και φρασεολογισμούς, π.χ. δίνω το λόγο μου, δίνω το πράσινο φως κτλ.

Η οργάνωση του λημματολογίου είναι αλφαβητική. Οι παράγωγες λέξεις (υποκοριστικά, μεγεθυντικά, επιρρήματα και ουσιαστικοποιημένα επίθετα) καταχωρίζονται ως λήμματα εφόσον υπάρχει το αντίστοιχο συνώνυμο ή/ και αντίθετο. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις ο χρήστης πρέπει να ανατρέξει στο λήμμα της βάσης σχηματισμού.

Οι ομόγραφες λέξεις της ίδιας γραμματικής κατηγορίας που έχουν διαφορετική ετυμολογία καταχωρίζονται σε διαφορετικά λήμματα, με έναν αραβικό αριθμό ως εκθέτη, π.χ. πλάνη¹ - πλάνη²· εάν η γραμματική κατηγορία είναι διαφορετική, ο αριθμός δεν σημειώνεται, π.χ. δις επίρρ. λόγ.: Σ: δύο φορές και δις ουσ. Σ: δισεκατομμύριο, μαλλιαρός επίθ.: Σ: τριχωτός και μαλλιαρός ουσ. μειωτ.: Σ: δημοτικιστής.

Οι δεύτεροι τύποι λημμάτων καταχωρίζονται δίπλα στο βασικό, αλλά και ως παραπεμπτικά λήμματα στην οικεία αλφαβητική θέση, π.χ. φόρτιση & φόρτισμα ουσ.: Σ: γέμισμα, Α: εκφόρτιση και φόρτισμα ουσ. → φόρτιση. Το ίδιο ισχύει για τους φρασεολογισμούς, π.χ. φέρνω στην επιφάνεια & βγάζω στην επιφάνεια έκφ.: Σ: αποκαλύπτω, φέρνω στο φως και βγάζω στην επιφάνεια → φέρνω στην επιφάνεια. Οι δεύτεροι τύποι δεν καταχωρίζονται και ως παραπεμπτικά λήμματα, όταν αλφαβητίζονται στην αμέσως προηγούμενη ή επόμενη θέση σε σχέση με το βασικό, π.χ. ευμετάβλητος & ευμετάβολος.

5. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ

Για τα ουσιαστικά ως λημματικός τύπος καταχωρίζεται η ονομαστική ενικού (με εξαίρεση τα pluralia tantum), για τα επίθετα η ονομαστική ενικού του αρσενικού γένους στο θετικό βαθμό και για τα ρήματα το πρώτο ενικό πρόσωπο ενεστώτα της ενεργητικής φωνής (εκτός εάν το ρήμα είναι αποθετικό).

Αμέσως μετά το λημματικό τύπο δηλώνεται η γραμματική κατηγορία και το υφολογικό επίπεδο ή ο τρόπος χρήσης της λέξης ή ο ιδιαίτερος τομέας της επιστήμης/ της τέχνης που την χρησιμοποιεί, π.χ. πλανεύω ρήμ. λογοτ., οχληρός επίθ. λόγ., πολυκύτταρος επίθ. ΒΙΟΛ., διανοουμενίστικος επίθ. μειωτ. Οι πληροφορίες αυτές αφορούν είτε το λημματικό και τον δεύτερο τύπο είτε τις επιμέρους σημασίες του λήμματος (οπότε δίνονται στο σημασιολογικό μέρος).

Μετά το λημματικό τύπο και τις γραμματικές/ υφολογικές πληροφορίες ακολουθεί το σημασιολογικό μέρος. Η ένδειξη Σ: εισάγει στα συνώνυμα και η ένδειξη Α: στα αντίθετα. Τα συνώνυμα και τα αντίθετα ομαδοποιούνται ανά σημασία. Σε κάθε σημασία περιλαμβάνεται τουλάχιστον ένα συνώνυμο ή/ και ένα αντίθετο. Παραδείγματα χρήσης δίνονται όπου κρίνεται απαραίτητο. Οι σημασίες χωρίζονται με αύξοντα αριθμό. Ο αριθμητικός δείκτης που συνοδεύει ένα συνώνυμο ή ένα αντίθετο είναι ίδιος με τον αύξοντα αριθμό της σημασίας του λήμματος, στο οποίο το συγκεκριμένο συνώνυμο ή αντίθετο αναλύεται: βλ. για παράδειγμα το λήμμα πραμάτεια ουσ.: Σ: εμπόρευμα₂ και το λήμμα εμπόρευμα ουσ.: 1. Σ: προϊόν₁, αγαθό₄ 2. Σ: πραμάτεια. Από τα συνώνυμα ή αντίθετα που καταγράφονται στο σημασιολογικό μέρος, το 96% αναλύεται σε ιδιαίτερο λήμμα.

Μετά από τις ομάδες των συνωνύμων και των αντιθέτων καταγράφονται τα υπολήμματα, τα οποία εισάγονται με ένα μαύρο τετράγωνο (▪). Ως υπολήμματα καταχωρίζονται κλιτοί τύποι (συνήθως ο πληθυντικός των ονομάτων και η παθητική φωνή ή το τρίτο πρόσωπο ή η προστακτική των ρημάτων), π.χ. ιστορία […] ▪ ιστορίες, παραδίδω & παραδίνω […] ▪ παραδίδομαι […] ▪ παραδίδεται, περνάω […] ▪ πέρασε κτλ.

Οι φρασεολογισμοί καταγράφονται στο τέλος του άρθρου, χωρίζονται τυπογραφικά με το σύμβολο ± και εισάγονται με την ένδειξη ΕΚΦ, π.χ. μέτωπο ουσ.: […] ±ΕΚΦ: κατά ~. Όταν οι λέξεις που σχηματίζουν μια έκφραση είναι καταχωρισμένες ως λήμματα, τότε η έκφραση αυτή σημειώνεται και στα αντίστοιχα λήμματα. Για παράδειγμα, η έκφραση παίρνω θέση καταγράφεται ως λήμμα, αλλά και στο φρασεολογικό μέρος των λημμάτων παίρνω και θέση.

6. ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

Το μέγεθος του ΘΣΑ και ο τρόπος παρουσίασης του υλικού καθιστούν το παρόν λεξικό ένα εύχρηστο βοήθημα. Το λημματολόγιο είναι ενημερωμένο, καθώς στηρίζεται στη νεότερη λεξικογραφική παραγωγή.

Εικονογραφημένον δίτομον επιτραπέζιον εγκυκλοπαιδικόν και γλωσσικόν λεξικόν. (Έκδοσις Αναθεωρημένη)
1965

1. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

Ο Πάπυρος είναι δίτομο λεξικό διαστάσεων 16 x 21 εκ. και εκτείνεται σε 4822 σελίδες. Από αυτές, οι 4710 αποτελούν το κυρίως σώμα ενώ οι υπόλοιπες 112 κατανέμονται σε:

• 6 σελίδες προλόγων (εκδότη και διευθυντή σύνταξης),
• 11 σελίδες με επεξηγήσεις συντομογραφιών,
• 19 σελίδες με επεξηγήσεις διεθνών επιστημονικών συμβόλων,
• 32 σελίδες με ανώμαλα ρήματα της αρχαίας ελληνικής,
• 40 σελίδες (όχι αριθμημένες) με εικονογράφηση,
• 4 σελίδες άλλου περιεχομένου ή κενές.

Το περιεχόμενο του κυρίως σώματος διαμορφώνεται σε δύο στήλες ανά σελίδα. Οι κεφαλίδες δηλώνουν το πρώτο λήμμα της αριστερής σελίδας και το τελευταίο της δεξιάς. Στο κυρίως σώμα αριθμούνται οι στήλες (9420 συνολικά) και όχι οι σελίδες. Η γραμματοσειρά είναι μικρού μεγέθους, πολυτονική, και τα τυπογραφικά στοιχεία μαύρα. Οι λημματικοί τύποι και η αρίθμηση των σημασιών σημειώνονται με εντονότερα τυπογραφικά στοιχεία. Η εικονογράφηση του λεξικού περιλαμβάνει σχέδια, σχήματα, θεματικούς πίνακες και φωτογραφίες. Για την εικονογράφηση χρησιμοποιείται μαύρο χρώμα. Στο κυρίως σώμα παρεμβάλλονται επιπλέον 40 σελίδες (χωρίς σελιδαρίθμηση) με έγχρωμες εικόνες.

2. ΠΡΟΛΟΓΟΣ/ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Περιλαμβάνονται οι πρόλογοι του εκδότη και του διευθυντή σύνταξης, με γενικές πληροφορίες για τους σκοπούς και το περιεχόμενο του λεξικού.

3. ΠΙΝΑΚΕΣ/ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Πριν από το κυρίως σώμα παρατίθενται πίνακες των βραχυγραφιών που χρησιμοποιούνται στο λεξικό, πίνακες ελληνικών και ξένων βραχυγραφιών που χρησιμοποιούνται γενικότερα, και πίνακες συμβόλων που χρησιμοποιούνται διεθνώς σε διάφορες επιστήμες και τέχνες. Το κυρίως σώμα του λεξικού περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό θεματικών πινάκων.

4. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ

Ο Πάπυρος καταγράφει λέξεις της καθαρεύουσας και της δημοτικής. Περιλαμβάνει λεξιλόγιο που εξυπηρετεί ευρύτερες επικοινωνιακές ανάγκες, αλλά και ειδικό επιστημονικό λεξιλόγιο. Καταγράφονται και ορισμένοι διαλεκτικοί τύποι με ευρύτερη γεωγραφική κατανομή. Το λημματολόγιο οργανώνεται αλφαβητικά και περιλαμβάνει λέξεις όλων των γραμματικών κατηγοριών. Λημματογραφούνται, επίσης, προθήματα, π.χ. ανα-, ξε-, περι-, επιθήματα, π.χ. -άκιον, -ήτης, -ίζω, -τρια, και πρώτα συνθετικά, π.χ. αρχι-, γλυκ(υ)-, ευκολο-, μικρο-, μον(ο)-. Kαταγράφονται, ακόμη, αρχαιοελληνικές και νεοελληνικές παροιμίες, και φρασεολογισμοί που χρησιμοποιούνται διεθνώς. Σχηματισμοί όπως εργατικόν δίκαιον, ηλεκτρική ενέργεια, τηλεφωνικόν κέντρον κτλ. καταγράφονται και αναλύονται σε ιδιαίτερα λήμματα. Τέλος, καταγράφονται και αναλύονται ελληνικά και ξένα ακρωνύμια. Για τις λέξεις που σχηματίζονται με βάση το λημματικό τύπο (επιρρήματα που παράγονται από επίθετα, παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων, υποκοριστικά, μεγεθυντικά κτλ.) καταγράφεται το μόρφημα σχηματισμού (και, εφόσον κρίνεται απαραίτητο, το ερμήνευμα) στον αντίστοιχο λημματικό τύπο, στο τέλος του άρθρου, π.χ. άκριτος, ον [...] (παραθ.) -τώτερος, -τώτατος· (επίρ.) -τως, -τα, ακανονίστως· ||| άνευ δίκης, κρίσεως· ||| αλογίστως, κορίτσι το [...] (μεγεθυντ.) -τσαρος ο· (υποκ.) -τσάκι, -τσούλα, -τσόπουλο το· (επίθ.) -τσίστικος,-η,-ο, συντηρώ (-έω)· [...] (ουσ.) -τήρησις, (-εως), η κτλ. Οι ομόγραφοι τύποι με διαφορετική σημασία άλλοτε καταχωρίζονται στο ίδιο λήμμα, π.χ. τόννος ο· μέτρον βάρους ||| (ζωολ.) συνήθης ονομασία του τελεοστέου ιχθύος θύννος, και άλλοτε διασπώνται σε δύο ή περισσότερα λήμματα, π.χ. πλάνη η· περιπλάνησις κτλ. και πλάνη η· εργαλείον λειάνσεως ξύλων ή μετάλλων κτλ.

5. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ

Ως λημματικοί τύποι καταγράφονται η ονομαστική ενικού των ουσιαστικών (με εξαίρεση τα pluralia tantum), η ονομαστική ενικού του αρσενικού γένους των επιθέτων στο θετικό βαθμό και το πρώτο ενικό πρόσωπο της ενεργητικής φωνής των ρημάτων (με εξαίρεση τα αποθετικά).

Μετά το λημματικό τύπο ακολουθούν οι γραμματικές πληροφορίες. Στα ουσιαστικά σημειώνεται το οριστικό άρθρο και, εφόσον κρίνεται απαραίτητο, η κατάληξη της γενικής πτώσης, π.χ. αντίχειρ, (-ειρος), ο, στρόφιγξ (-ιγγος), ο, η κτλ. Στα επίθετα σημειώνονται οι καταλήξεις του θηλυκού και του ουδετέρου γένους και, εφόσον κρίνεται απαραίτητο, η κατάληξη της γενικής πτώσης, π.χ. εμφανής, (-ούς), -ές. Στα ρήματα σημειώνονται τύποι που δεν προβλέπονται από το κλιτικό παράδειγμα ή ενδέχεται σύμφωνα με τους συντάκτες να δημιουργήσουν δυσκολίες, π.χ. διεσθίω (μέλλ. διέδομαι, αόρ. διέφαγον). Σε ορισμένες περιπτώσεις δίνονται γραμματικές παρατηρήσεις, π.χ. διέπω (μέλλ. διέψω, αρχ.) (το μέσ. έπομαι εν συνθέσει είναι ενεργητικόν, ως διέπω, μεθέπω, περιέπω κ.λπ.). Στα συνηρημένα δηλώνεται συστηματικά η υποκατηγορία του ρήματος με την ασυναίρετη κατάληξη μέσα σε παρένθεση, π.χ. διαρκώ (-έω), πληρώ (-όω), συσπώ (-άω). Σε ορισμένα προθήματα και πρώτα συνθετικά μετά το ερμήνευμα δίνονται λέξεις στο σχηματισμό των οποίων το πρόθημα ή το πρώτο συνθετικό συμμετέχει με κάποια σημασία. Έτσι, στο λήμμα αντι- διαβάζουμε: αι λέξεις ων το α΄ συνθετικόν είναι η δισύλλαβος πρόθεσις αντι- και δηλούσι το αντικρύ ή το εναντίον της εν τω β΄ συνθετικώ σημασίας παρεντίθενται εν συνεχεία· αντιαεροπλοϊκός, -αεροπορικός, -αισθητικός, -αισθητικώς, -αλγικός κτλ. Το ιδιαίτερο πεδίο χρήσης της λέξης, επιστημονικό ή άλλο, σημειώνεται μέσα σε παρένθεση, π.χ. λιθάνθραξ ο (Ορυκτ.), μελισσοστάφυλο το (Βοτ.). Τα ξένα γεωγραφικά ονόματα και ανθρωπωνύμια συνήθως δίνονται και με λατινικούς χαρακτήρες, π.χ. Κάρντιφ (Cardiff), Βέντρις Μιχαήλ-Γεώργιος-Φραγκίσκος (Ventris). Όπου κρίνεται απαραίτητο για τον τονισμό των λέξεων, προσδιορίζεται η ποσότητα των δίχρονων φωνηέντων, π.χ. ακριβός,-ή,-ό (δημ.) (το ι μακρόν).

Η άνω τελεία εισάγει στο σημασιολογικό μέρος. Τα ερμηνεύματα δίνονται είτε με συνώνυμες λέξεις και εκφράσεις, είτε με ολόκληρη πρόταση είτε με συνδυασμό των δύο μεθόδων. Οι σημασίες χωρίζονται με τρεις κάθετες γραμμές (|||). Τα κριτήρια ταξινόμησης των σημασιών δεν δηλώνονται, ωστόσο το λεξικό φαίνεται να ακολουθεί κάποιο λογικό σχήμα (λ.χ. από τις κυριολεκτικές στις μεταφορικές σημασίες). Οι φρασεολογισμοί σημειώνονται μέσα σε εισαγωγικά και φέρουν την αντίστοιχη ένδειξη (φρ).

Οι ετυμολογικές πληροφορίες περιορίζονται στα δάνεια από ξένες γλώσσες και δεν δίνονται συστηματικά. Συνήθως αναφέρεται η γλώσσα προέλευσης, η ξένη λέξη και σε ορισμένες περιπτώσεις η σημασία της, π.χ. γιατάκι το (δημ., λ. τουρκ. yatak= στρώμα). Στα υπόλοιπα λήμματα δίνονται μόνο χρονολογικές ενδείξεις.

Εικονογραφημένο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό και Πλήρες Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Το Παπυράκι). [Βασισμένο στο Le Petit Larousse Illustré]
2003

1. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

Το ΕΕΛ είναι επίτομο λεξικό διαστάσεων 15 x 23 εκ. και εκτείνεται σε 2036 σελίδες. Από αυτές, οι 1930 αποτελούν το κυρίως σώμα ενώ οι υπόλοιπες 106 κατανέμονται ως εξής:

• 2 σελίδες εισαγωγής,
• 3 σελίδες με επεξηγήσεις συντομογραφιών,
• 48 σελίδες με παγκόσμιο χρονολόγιο και 16 σελίδες με περιγραφή σημαντικών μνημείων και έργων τέχνης (ενταγμένες στο κυρίως σώμα με αυτόνομη αρίθμηση),
• 16 σελίδες με φρασεολογία (αρχαίες ελληνικές φράσεις και λατινικές φράσεις, νεοελληνικές, λατινικές και ξενόγλωσσες παροιμιακές φράσεις),
• 21 σελίδες άλλου περιεχομένου (σημαίες κρατών, ονόματα συνεργατών, επεξηγήσεις στη μικροδομή του άρθρου, χάρτες κτλ.) ή κενές.

Το περιεχόμενο του κυρίως σώματος διαμορφώνεται σε τρεις στήλες ανά σελίδα. Οι κεφαλίδες δηλώνουν το πρώτο λήμμα της αριστερής σελίδας και το τελευταίο της δεξιάς σελίδας. Η γραμματοσειρά είναι μικρού μεγέθους και τα τυπογραφικά στοιχεία μαύρα. Οι λημματικοί τύποι, οι δεύτεροι τύποι, τα υπολήμματα, η φρασεολογία και η αρίθμηση των σημασιών (1., 2., 3. κτλ./ α., β., γ. κτλ.), σημειώνονται με εντονότερα τυπογραφικά στοιχεία. Τα παραδείγματα στα γλωσσικά λήμματα και οι τοποχρονολογίες γέννησης/ θανάτου στα βιογραφικά λήμματα δίνονται με πλάγια. Ο λευκός ρόμβος εισάγει τις φρασεολογίες ενώ ο μαύρος ρόμβος τα υπολήμματα. Οι βασικές σημασίες διαχωρίζονται με αραβικούς αριθμούς και οι δευτερεύουσες σημασίες με μικρά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου. Οι ομόγραφοι τύποι φέρουν έναν αραβικό αριθμό ως εκθέτη. Η εικονογράφηση του λεξικού περιλαμβάνει σχέδια, σχήματα, γεωγραφικούς και ιστορικούς χάρτες, θεματικούς πίνακες, εικονογραφημένα πλαίσια και φωτογραφίες. Η εγκυκλοπαιδική ανάπτυξη ενός γλωσσικού λήμματος φέρει την ένδειξη ΕΓΚΥΚΛ.

2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στην εισαγωγή του ΕΕΛ δίνεται σύντομο ιστορικό της έκδοσης, παρουσιάζονται γενικές πληροφορίες για το περιεχόμενο και τη δομή του, και περιγράφονται η φυσιογνωμία και οι αποδέκτες του.

3. ΠΙΝΑΚΕΣ/ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Στο κυρίως σώμα του λεξικού βρίσκεται μεγάλος αριθμός θεματικών πινάκων. Μετά το κυρίως σώμα υπάρχει κατάλογος φρασεολογιών και λίστα βραβευμένων με το βραβείο Νομπέλ.

4. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ

Το λημματολόγιο του ΕΕΛ καταγράφει τη σύγχρονη κοινή νεοελληνική γλώσσα. Περιλαμβάνει λεξιλόγιο που εξυπηρετεί ευρύτερες επικοινωνιακές ανάγκες, αλλά και ειδικό επιστημονικό λεξιλόγιο, ορολογία των καλών τεχνών κτλ. Δεν περιλαμβάνονται διαλεκτικοί τύποι, τύποι της αργκό και νεολογισμοί συγγραφέων. Καταγράφονται, όμως, νεολογισμοί που έχουν αποκτήσει ευρύτερη χρήση.

Το λημματολόγιο οργανώνεται αλφαβητικά. Περιλαμβάνει λέξεις όλων των γραμματικών κατηγοριών, καθώς και ορισμένα πρώτα συνθετικά (κιλο-, μικρο- κτλ.) και επιθήματα (π.χ. -όζη). Επίσης, λημματογραφούνται και αναλύονται ελληνικά και ξένα ακρωνύμια. Η αλφαβητική κατάταξη των λημμάτων δεν ακολουθείται κατά την καταγραφή των παράγωγων επιρρημάτων από επίθετα, π.χ. επικουρικός - (επίρρ.) επικουρικά, των υποκοριστικών και των μεγεθυντικών· αυτά εμφανίζονται πάντοτε ως υπολήμματα στο άρθρο του λημματικού τύπου που αποτέλεσε τη βάση σχηματισμού και δεν συνοδεύονται από ερμήνευμα, παρά μόνο όταν η σημασία τους δεν είναι προβλέψιμη βάσει της σημασίας του λημματικού τύπου. Τα ίδια ισχύουν γενικότερα για παράγωγες λέξεις που σχηματίζονται με βάση το λημματικό τύπο, π.χ. το κακούργημα - κακουργηματικός, αλλά χωρίς συστηματικότητα. Τέλος, η υπαγωγή λημμάτων ακολουθείται και στα βιογραφικά λήμματα, κατά την καταγραφή της βιογραφίας προσώπου που συνδέεται με κάποια σχέση, συγγενική ή άλλη, με το πρόσωπο στο οποίο αναφέρεται ο λημματικός τύπος, π.χ. Κλωντέλ Πωλ. - Καμίγ Κ.. Οι ομόγραφοι τύποι με διαφορετική σημασία άλλοτε καταχωρίζονται στο ίδιο λήμμα, βλ. για παράδειγμα καταρράκτης ο, και άλλοτε διασπώνται σε δύο ή περισσότερα λήμματα, π.χ. τόνος¹, τόνος², τόνος³. Τα παραπεμπτικά λήμματα είναι συχνά και συνήθως παραπέμπουν σε διαφορετικούς ορθογραφικούς ή μορφολογικούς τύπους (κυρίων ονομάτων και προσηγορικών) και αναλύσεις ακρωνυμίων.

5. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ

Ως λημματικός τύπος τίθεται για τα ουσιαστικά η ονομαστική ενικού (με εξαίρεση τα pluralia tantum), για τα επίθετα η ονομαστική ενικού του αρσενικού γένους και για τα προσωπικά ρήματα το πρώτο πρόσωπο οριστικής ενεστώτα της ενεργητικής φωνής (εκτός εάν πρόκειται για αποθετικά). Οι δεύτεροι τύποι σημειώνονται αμέσως μετά το λημματικό. Στη συνέχεια δίνονται οι γραμματικές πληροφορίες. Σημειώνονται το άρθρο των ουσιαστικών, οι καταλήξεις του θηλυκού και του ουδετέρου γένους των επιθέτων, και το δεύτερο ενικό πρόσωπο των ρημάτων της δεύτερης συζυγίας. Στα επιφωνήματα και τα επιρρήματα σημειώνεται απλώς η γραμματική κατηγορία. Στα βιογραφικά και τα γεωγραφικά λήμματα, η γραφή των ξένων επωνύμων και τοπωνυμίων, αντίστοιχα, δίνεται και με λατινικούς χαρακτήρες, π.χ. Ελυάρ (Eluard), Λίχτενσταϊν (Lichtenstein). Στα γλωσσικά λήμματα μετά τις γραμματικές πληροφορίες σημειώνεται μέσα σε αγκύλες η ετυμολογία των λέξεων. Eτυμολογικές πληροφορίες δίνονται μόνο για τα άκλιτα δάνεια από ξένες γλώσσες, π.χ. γουόκμαν το (άκλ.) [< αγγλ. walkman], εστέτ ο (άκλ.) [< γαλλ. esthète].

Στο σημασιολογικό μέρος, πριν από το ερμήνευμα σημειώνονται με κεφαλαία γράμματα βραχυγραφίες που δηλώνουν το ιδιαίτερο σημασιολογικό/ γνωστικό πεδίο χρήσης της λέξης (π.χ. ριβόσωμα το ΒΙΟΛ.) και το ύφος (λαϊκό, λόγιο, οικείο, επίσημο, μειωτικό κτλ.). Δίνονται, ακόμη, πληροφορίες υποκατηγοριοποίησης των ρημάτων (μεταβατικό - αμετάβατο). Η ταξινόμηση των σημασιών (αν και δεν δηλώνονται τα σχετικά κριτήρια) φαίνεται να ακολουθεί κάποιο λογικό σχήμα (από τις βασικές στις μη βασικές σημασίες, από τις κυριολεκτικές στις μεταφορικές κτλ). Τα ερμηνεύματα δίνονται με πλήρη πρόταση (ορισμό), με ισοδύναμη λέξη/ έκφραση ή με συνδυασμό των δύο μεθόδων. Τα παραδείγματα δίνονται αμέσως μετά το ερμήνευμα. Για λόγους οικονομίας, στη θέση του λημματικού τύπου σημειώνεται το σύμβολο ~. Τα παραδείγματα στα οποία αποτυπώνονται διαφορετικές χρήσεις της λέξης χωρίζονται μεταξύ τους με δύο κάθετες γραμμές (||).

6. ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

Σε γενικές γραμμές η έκδοση του ΕΕΛ κρίνεται ικανοποιητική. Λόγω της φύσης λεξικού χρειάζεται συχνή ενημέρωση του εγκυκλοπαιδικού τμήματος, ώστε να μπορεί να παρακολουθεί τα ιστορικά γεγονότα και τις εξελίξεις σε επιμέρους τομείς, λ.χ. στην τεχνολογία, όπου σημειώνονται ταχύτατες αλλαγές. Η εγγενής αδυναμία κάθε λεξικού, πολύ περισσότερο ενός εγκυκλοπαιδικού, να είναι συνεχώς ενημερωμένο, μπορεί να αντισταθμιστεί σε μεγάλο βαθμό με μια αντίστοιχη ηλεκτρονική έκδοση.

Σε επόμενη έκδοση του λεξικού θα πρέπει να αναθεωρηθεί το γλωσσικό τμήμα του -ιδιαίτερα το ετυμολογικό, το οποίο κρίνεται ελλιπές- και να ρυθμιστούν ορισμένα, τουλάχιστον, ορθογραφικά ζητήματα ώστε να αποφεύγεται η πολυτυπία. Τέλος, θεωρούμε ότι σε κάθε σύγχρονο λεξικό είναι απαραίτητο να γίνεται αναφορά στις αρχές σύνταξης των λημμάτων και στη λεξικογραφική/ γλωσσολογική θεωρία στην οποία στηρίζονται.

Ελληνικό λεξικό : ορθογραφικό, ερμηνευτικό, ετυμολογικό, συνωνύμων, αντιθέτων, κύριων ονομάτων.
Η πρώτη έκδοση του Ελληνικού Λεξικού πραγματοποιήθηκε το 1989 από την Άρμονία'. Εμείς παρουσιάζουμε την ΣΤ΄ έκδοση του 1993, ανατύπωση της Ε΄ έκδοσης., 1993

1. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

Το Ελληνικό Λεξικό είναι επίτομο λεξικό διαστάσεων 23x15εκ. Το Ελληνικό Λεξικό εκτείνεται σε 1008 σελίδες συνολικά. Οι 871 σελίδες αποτελούν το κυρίως σώμα του λεξικού. Οι υπόλοιπες 137 σελίδες περιλαμβάνουν:

• 93 σελίδες κύριων ονομάτων προσώπων,
• 10 σελίδες με αρκτικόλεξα και βραχυγραφίες,
• 3 σελίδες με παραγωγικές καταλήξεις ουσιαστικών, επιθέτων, ρημάτων και επιρρημάτων,
• 6 σελίδες με βασικούς ορθογραφικούς κανόνες και πίνακα των απόλυτων και τακτικών αριθμητικών,
• 3 σελίδες με βραχυγραφίες όρων και πίνακα συμβόλων που χρησιμοποιούνται στο λεξικό,
• 4 σελίδες εισαγωγής,
• 18 σελίδες ποικίλου περιεχομένου (κενές σελίδες, τίτλος, συντακτική ομάδα, σημείωμα εκδοτών, copyright).

Κάθε σελίδα είναι διαμορφωμένη σε δύο στήλες χωρισμένες με τυπογραφικό κενό. Η κεφαλίδα στην εξωτερική πλευρά της αριστερής σελίδας δηλώνει το πρώτο λήμμα της σελίδας αυτής, ενώ η κεφαλίδα στην εξωτερική πλευρά της δεξιάς σελίδας δηλώνει το τελευταίο λήμμα της συγκεκριμένης σελίδας. Η σελιδαρίθμηση σημειώνεται στο πάνω μέρος της κάθε σελίδας στην εσωτερική πλευρά. Κεφαλίδες και σελιδαρίθμηση σημειώνονται από τη δεύτερη σελίδα και εξής. Οι σελίδες που προηγούνται του κυρίως λεξικού και περιλαμβάνουν την εισαγωγή, τις βραχυγραφίες και τα σύμβολα που χρησιμοποιήθηκαν στο λεξικό είναι αριθμημένες με το αρχαιοελληνικό σύστημα αρίθμησης, με γράμματα, ξεκινώντας από το IXμέχρι το XV. Οι πρώτες σελίδες που περιλαμβάνουν τον τίτλο του λεξικού, τους συντάκτες, το σημείωμα των εκδοτών, καθώς και ορισμένες λευκές σελίδες δεν αριθμούνται.

Η γραμματοσειρά είναι μικρού μεγέθους και τα τυπογραφικά στοιχεία μαύρου χρώματος. Τα λήμματα, οι παραλλαγμένοι τύποι και τα κύρια ονόματα στον πίνακα των κύριων ονομάτων μετά το κύριο σώμα του λεξικού διαφοροποιούνται τυπογραφικά από το υπόλοιπο άρθρο με πιο έντονα στοιχεία. Οι καταλήξεις του θηλυκού και του ουδέτερου γένους των επιθέτων, οι γενικές των λόγιων τύπων που περιλαμβάνονται στο λημματολόγιο, καθώς και το δεύτερο και τρίτο πρόσωπο ορισμένων ρημάτων, κυρίως της δεύτερης συζυγίας, δίνονται σε πλάγια γραφή, π.χ. 'αργώ, -είς, -εί', 'αργόστροφος, -η, -ο', 'κώνωψ, -ωπος (ο) ουσ.'.

Τα συνώνυμα και τα αντίθετα δίνονται με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία στο τέλος του άρθρου, ενώ προηγούνται οι βραχυγραφίες ●Συνών. και ●Αντίθ., π.χ. 'αρρωστιάρης, -α, -ικο κ. αρρωστιάρικος, -η, -ο […] ●Αντίθ. γερός', 'βρυσομάνα (η) ουσ. […] και να του φέρεις το νερό το αγνό της βρυσομάνας (Γ. Σεφέρης) ●Συνών. νερομάνα'.

Μετά από κάθε σημασία μπορεί να ακολουθεί άνω κάτω τελεία και κατόπιν να δίνονται παραδείγματα τα οποία παρατίθενται με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία. Οι λέξεις που αναφέρονται στο ετυμολογικό μέρος δίνονται μέσα σε αγκύλες, ενώ προηγείται το σύμβολο <, π.χ. 'λιμήν, -ένος (ο) ουσ. [<αρχ. λιμήν] […]'. Τα επιρρήματα που παράγονται από τα διάφορα επίθετα δίνονται στο τέλος του κάθε άρθρου με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία, ενώ προηγείται η συντομογραφία ■επίρρ. Τα αρκτικόλεξα παρέχονται με αλφαβητική σειρά, αλλά τα λήμματα δίνονται με απλά στοιχεία και όχι με έντονα, όπως όλα τα υπόλοιπα λήμματα του κυρίως λεξικού και του πίνακα κύριων ονομάτων. Επίσης, εκτός από ελληνικά αρκτικόλεξα παρέχονται και κάποιοι διεθνείς όροι είτε με ελληνικούς χαρακτήρες και δίπλα σε παρένθεση ο διεθνής όρος, π.χ. ΟΥ.Ε.Φ.Α (U.E.F.A), είτε χωρίς μεταγραφή στα ελληνικά, π.χ. F.I.R.

2. EIΣAΓΩΓH

Η Εισαγωγή στην αρχή του λεξικού, για την οποία δεν αναφέρεται συντάκτης:

• περιγράφει τη χρήση και τους στόχους του λεξικού·
• παρουσιάζει τη διάρθρωση της ύλης·
• περιγράφει το λημματολόγιο, αναφέρεται στην αλφαβητική σειρά παράθεσης των λημμάτων, στις πηγές από όπου αντλήθηκε το υλικό, στην ποικιλία των λέξεων που αποδελτιώθηκαν και καταχωρίστηκαν και αιτιολογεί την επιλογή για καταχώριση όχι μόνο λέξεων της δημοτικής, αλλά και λόγιων τύπων·
• κάνει λόγο για την ετυμολόγηση των λημμάτων η οποία βασίστηκε στο Ετυμολογικό Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ν. Π. Αγεια νδριώτη·
• κατόπιν αναφέρεται στις γραμματικές πληροφορίες που παρέχονται στο τυπολογικό μέρος κάθε λήμματος, όπως είναι ανωμαλίες στην κλίση των ουσιαστικών, ανώμαλα παραθετικά επιθέτων, βασικοί χρόνοι ρημάτων όπως ο αόριστος, ο παθητικός αόριστος και η μετοχή του παθητικού παρακειμένου, καθώς και η σύνταξη των προθέσεων·
• στη συνέχεια μιλά για τα ερμηνεύματα, την κατάταξη των σημασιών από τις γενικές στις ειδικές, τους ιδιωτισμούς και τις παροιμιακές φράσεις·
• έπειτα ασχολείται με τα παραθέματα, αναφέρεται σε αποδελτίωση των παραδειγμάτων που δίνονται στα ερμηνεύματα από κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, εφημερίδες και περιοδικά. Επισημαίνει πως τα παραθέματα που αντλούνται από λογοτεχνικά έργα συνοδεύονται από το όνομα του συγκεκριμένου λογοτέχνη·
• κατόπιν αναφέρεται πιο διεξοδικά σε παροιμιακές φράσεις και ιδιωτισμούς, διευκρινίζει τη σημασία του όρου ιδιωτισμός, καθώς και τον τρόπο καταχώρισης των λόγιων και λαϊκών ιδιωτισμών και των παροιμιών που περιλαμβάνονται στο λεξικό·
• διευκρινίζει ποιες λέξεις θεωρούνται συνώνυμες και αντίθετες, τον τρόπο με τον οποίο καταχωρίζονται στο κάθε λήμμα, πώς στοιχειοθετούνται, καθώς και τη βοήθεια που παρείχε στη συντακτική ομάδα το Αντιλεξικόν ή Ονομαστικόν της Νεοελληνικής του Θεολ. Βοσταντζόγλου·
• έπειτα, αναφέρεται στο λεξικό κύριων ονομάτων που περιλαμβάνεται μετά το κύριο σώμα του λεξικού και στον τρόπο καταχώρισής των ονομάτων σε αυτό·
• κατόπιν αποσαφηνίζει τον όρο αρκτικόλεξα, και εξηγεί τους λόγους για τους οποίους περιλαμβάνεται πίνακας αρκτικόλεξων στο τέλος του λεξικού, καθώς και τον τρόπο καταχώρισής τους. Τέλος, κάνει λόγο για τους βασικούς κανόνες της γραμματικής του Μ. Τριανταφυλλίδη που περιλαμβάνονται στις τελευταίες σελίδες του λεξικού, καθώς και για τον πίνακα παραγωγικών καταλήξεων και εξαιρέσεων που επίσης περιλαμβάνεται στο τέλος του λεξικού.

3. ΠΙΝΑΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Στην αρχή του τόμου, πριν από την Εισαγωγή υπάρχει σελίδα με ένα σημείωμα των εκδοτών. Ακολουθεί η Εισαγωγή και στη συνέχεια παρατίθεται πίνακας με βραχυγραφίες όρων και κατόπιν ένας πίνακας συμβόλων που χρησιμοποιήθηκαν στο λεξικό.

Μετά το τέλος του κυρίως σώματος του λεξικού ακολουθεί πίνακας κύριων ονομάτων προσώπων. Στον πίνακα περιλαμβάνονται ονόματα προσώπων από τους αρχαίους χρόνους μέχρι την εποχή σύνταξης του λεξικού τα οποία παρουσιάζουν ορθογραφικό, ερμηνευτικό και πληροφοριακό ενδιαφέρον. Μετά τον πίνακα των κύριων ονομάτων ακολουθεί πίνακας με αρκτικόλεξα, κυρίως ελληνικά, στον οποίο περιλαμβάνονται όμως και κάποιοι διεθνείς όροι, π.χ. F.I.R., ΟΥ.Ε.Φ.Α. (U.E.F.A.). Στη συνέχεια παρατίθενται βασικοί ορθογραφικοί κανόνες της νέας ελληνικής, βασισμένοι στη ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ αναπροσαρμογή της Μικρής Νεοελληνικής Γραμματικής του Μ. Τριανταφυλλίδη. Παρουσιάζονται κανόνες και παραδείγματα για τη γραφή λέξεων, για το συλλαβισμό, για το μονοτονικό σύστημα, τα διαλυτικά, το τελικό ν, την κλίση των ονομάτων, τους ρηματικούς τύπους, τα παραθετικά, και τις λέξεις από ξένες γλώσσες. Στη συνέχεια δίνεται πίνακας των απόλυτων και τακτικών αριθμητικών, ενώ στο τέλος τους τόμου δίνονται οι παραγωγικές καταλήξεις των ουσιαστικών, των επιθέτων, των ρημάτων και των επιρρημάτων.

4. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ

Στο λεξικό καταγράφονται λέξεις της δημοτικής γλώσσας, χωρίς να παραλείπονται και λόγιες λέξεις. Το λημματολόγιο περιλαμβάνει επίσης παραλλαγμένους τύπους λημμάτων, κάποιες φράσεις χωρίς γραμματικό χαρακτηρισμό, π.χ. 'άρα κατάρα [από τις λέξεις αρά + κατάρα] η πιο μεγάλη κατάρα', 'άρα μάρα ιδ. στον πληθ. άρες μάρες [από τα ουσ. αρά + μαρά (=μαρασμός)] ασυναρτησίες', απαρχαιωμένες φράσεις που άλλοτε χαρακτηρίζονται επιρρηματικές φράσεις και άλλοτε επιρρήματα, π.χ. 'άρον άρον επιρρ. φρ […]', 'κατά μόνας επίρρ. […]', λεξιλόγιο διαφόρων επιστημών, όπως της οικονομίας, της οικολογίας, της πληροφορικής, καθώς και από το δίκαιο της ΕΟΚ κ.ά. Επίσης, καταγράφονται και ξένες λέξεις που χρησιμοποιούνται από τους Έλληνες ομιλητές, π.χ. 'κοπιράιτ (το) άκλ. ουσ. […]', 'εμουλσιόν (η) άκλ. ουσ. […]'. Το λημματολόγιο περιλαμβάνει ακόμη και υποκοριστικά ή μεγεθυντικά ουσιαστικών και επιθέτων, ενώ σε καθένα από αυτά τα λήμματα παρέχεται ως ετυμολογική πληροφορία η ένδειξη υποκοριστικό ή μεγεθυντικό, π.χ. 'παίδαρος (ο) ουσ. [μεγεθ. του ουσ. παιδί] […]', 'μικρούλης, -ούλα, -ούλι επίθ. [υποκορ. του επίθ. μικρός] […]'. Ακόμη, το λημματολόγιο περιλαμβάνει τα ονόματα των μηνών και των ημερών. Τα λήμματα καταχωρίζονται αλφαβητικά. Καταγράφονται όλες οι γραμματικές κατηγορίες. Το λημματολόγιο περιλαμβάνει ελάχιστα δεσμευμένα μορφήματα, πρώτα συνθετικά, π.χ. 'α- κ. αν- στερητικό […]' (στο Ελληνικό Λεξικό αναφέρεται ως πρώτο συνθετικό), παλαιο-, παλιο- κ.ά. Τα επιθήματα περιλαμβάνονται σε ξεχωριστό πίνακα στο τέλος του λεξικού.

Συχνά, σε πολλά λήμματα, παρατίθεται μέσα σε παρένθεση και ο αντίστοιχος τύπος της καθαρεύουσας, π.χ. 'διαίσθηση (η) ουσ. […] (Κ διαίσθησις, -εως)', ενώ υπάρχουν αρκετοί λόγιοι τύποι που καταχωρίζονται ως ξεχωριστά λήμματα και ταξινομούνται αλφαβητικά, π.χ. 'κώνωψ, -ωπος (ο) ουσ. […]', 'λεληθότως επίρρ.[…] ασυναίσθητα ॥ κρυφά, μυστικά', 'μέμψις, -εως (η) ουσ. […]', 'μελιτόχρους, -ους, -ουν επίθ. […]', 'μελίφθογγος, -ος, -ον επίθ. […]'. Επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις, δίπλα στο λήμμα παρατίθεται και ο αντίστοιχος παραλλαγμένος τύπος, π.χ. 'σπάζω κ. σπάνω κ. σπω […]'. Ο παραλλαγμένος τύπος καταχωρίζεται, συνήθως, ως αυτοτελές παραπεμπτικό λήμμα σε αντίστοιχη αλφαβητικά θέση, π.χ. 'σπάνω ρ. βλ σπάζω', 'σπω, -ας, -α ρ. […] βλ. σπάζω'. Αυτό δεν συμβαίνει, όταν το παραπεμπτικό λήμμα θα πρέπει να τοποθετηθεί αλφαβητικά στην προηγούμενη ή επόμενη θέση σε σχέση με το λήμμα, π.χ. 'βυζάστρα κ. βυζάχτρα […]'. Ακόμη, όμως, και σε περιπτώσεις που ο παραλλαγμένος τύπος θα έπρεπε να εμφανίζεται σε διαφορετική θέση και όχι στην προηγούμενη ή την επόμενη σε σχέση με το λήμμα, αυτό δεν συμβαίνει, π.χ. 'λουλούδι κ. λούλουδο κ. λελούδι (το) ουσ.', ούτε ο τύπος λούλουδο, αλλά ούτε ο τύπος λελούδι καταχωρίζονται ως ξεχωριστά παραπεμπτικά λήμματα στο λεξικό. Άλλες φορές δύο παραπλήσιοι τύποι με παρόμοια σημασία καταχωρίζονται ως ξεχωριστά λήμματα, ίσως επειδή ανήκουν σε διαφορετικό γραμματικό γένος, π.χ. 'μέρμηγκας (ο) ουσ. […]' και ακριβώς από κάτω 'μερμήγκι (το) ουσ. […]'. Σε άλλη περίπτωση δύο ρηματικοί τύποι καταχωρίζονται ξεχωριστά και όχι μαζί σε ένα λήμμα σαν παραλλαγμένοι τύποι, χωρίς να παραπέμπει ο ένας στον άλλο, αν και ο ένας τύπος ετυμολογείται στο λεξικό ως προερχόμενος από τον αόριστο του άλλου, π.χ. 'βυζάνω ρ. […] βυζαίνω' καταχωρίζεται ως ξεχωριστό λήμμα, χωρίς να υπάρχει παραπομπή στο λήμμα βυζαίνω ή αντίστροφα, αν και το λήμμα βυζαίνω ετυμολογείται στο Ελληνικό Λεξικό ως προερχόμενο από τον αόριστο εβύζασα του βυζάνω. Επίσης, παρατηρείται παραλλαγμένοι τύποι ενός λήμματος να καταχωρίζονται σε αυτοτελές παραπεμπτικό λήμμα, π.χ. 'γεμόζω, γιομίζω, γιομόζω διαφορετικοί δημ. τύποι του γεμίζω (βλ. λ.)'. Ακόμη, συμβαίνει να καταχωρίζονται σε ένα παραπεμπτικό λήμμα τύποι που ανήκουν σε διαφορετική γραμματική κατηγορία και παραπέμπουν ο καθένας σε διαφορετικό λήμμα, πιθανόν επειδή τα λήμματα είναι γειτονικά και παρατίθενται το ένα κάτω από το άλλο π.χ. 'μπάλσαμο, μπαλσάμωμα, μπαλσαμώνω βλ. βάλσαμο, βαλσάμωμα, βαλσαμώνω'.

Σε κάποιες περιπτώσεις, συναντούμε παραπομπή από έναν ορθογραφικά λανθασμένο τύπο μιας λέξης στον σωστά ορθογραφημένο τύπο της, π.χ. 'κώχη (η) ουσ. [<κόγχη] παλαιότ. γρ. της λ. κόχη (βλ. λ.)', 'λόξυγκας (ο) ουσ. βλ. λόξιγκας'. Το λεξικό στους κανόνες της γραμματικής (σελ. 981) αναφέρει πως οι ξένες λέξεις που μπήκανε στη γλώσσα μας από ξένες γλώσσες, γράφονται με την απλούστερη μορφή, ωστόσο καταχωρίζεται ως αυτοτελές παραπεμπτικό λήμμα ο τύπος 'μπηχεϋβιορισμός κ. μπεχαβιορισμός (ο) ουσ. βλ. συμπεριφορισμός', ίσως επειδή αποδελτιώθηκε από κάποιο έντυπο με τη συγκεκριμένη γραφή.

Το λημματολόγιο περιλαμβάνει και ομόγραφα λήμματα, όπως πλάνη, τόνος, τα οποία δεν φέρουν κάποιο επιπλέον διακριτικό, εμφανίζονται, όμως, με διαφορετική ετυμολόγηση.

5. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ

Κάθε άρθρο αποτελείται από το τυπολογικό, το ετυμολογικό και το σημασιολογικό μέρος.

Το λεξικό, στην Εισαγωγή, θέτει ως στόχο να καταγράψει και να ερμηνεύσει τις λέξεις της σύγχρονης ελληνικής γλώσσας που χρησιμοποιούνται στον γραπτό και τον προφορικό λόγο. Μετά το λήμμα ακολουθεί η ένδειξη της γραμματικής κατηγορίας και ειδικότερα για τα ουσιαστικά προηγείται το οριστικό άρθρο μέσα σε παρένθεση και ακολουθεί η ένδειξη της γραμματικής κατηγορίας.

Για τα ουσιαστικά ως λημματικός τύπος τίθεται η ονομαστική ενικού είτε πρόκειται για τύπους της δημοτικής είτε της καθαρεύουσας, εκτός εάν πρόκειται για pluralia tantum, π.χ. ετησίαι, εστέρες, οπότε ως λημματικός τύπος τίθεται η ονομαστικού πληθυντικού. Για τα επίθετα, τα αριθμητικά και τις αντωνυμίες ως λημματικός τύπος τίθεται η ονομαστική ενικού του αρσενικού γένους και για τα ρήματα το πρώτο πρόσωπο ενικού αριθμού του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής, εκτός εάν πρόκειται για αποθετικά ρήματα π.χ. κοιμάμαι, γίνομαι, έρχομαι κ.λπ. τα οποία τίθενται στο πρώτο πρόσωπο ενικού αριθμού του παθητικού ενεστώτα.

Όσον αφορά τα επίθετα, τα αριθμητικά και τις αντωνυμίες δηλώνονται οι καταλήξεις και των τριών γενών. Αν πρόκειται για επιρρήματα, προθέσεις, συνδέσμους ή επιφωνήματα παρέχεται ο αντίστοιχος χαρακτηρισμός δίπλα στο λήμμα, π.χ. 'δηλαδή σύνδ. […]'. Αυτό δεν τηρείται πάντοτε. Υπάρχουν λήμματα στα οποία δεν δίνεται η γραμματική κατηγορία στην οποία ανήκουν, π.χ. δηλονότι, δήλιον πρόβλημα. Το λεξικό δεν περιλαμβάνει στο λημματολόγιό του παραγωγικές καταλήξεις, αλλά αυτές παρέχονται σε ξεχωριστό τμήμα στο τέλος του τόμου. Αντίθετα, περιλαμβάνει λίγα πρώτα συνθετικά.

Δίπλα στα αρσενικά ουσιαστικά παρατίθεται και ο αντίστοιχος τύπος του θηλυκού, αν υφίσταται, π.χ. 'αρτεργάτης (ο) ουσ. θηλ. αρτεργάτρια', 'δημοκράτης (ο) ουσ. θηλ.δημοκράτισσα'. Στα ουσιαστικά, δίπλα στο λήμμα, συνήθως παρατίθεται μέσα σε παρένθεση και ο τύπος της καθαρεύουσας στην ονομαστική ενικού και ακολουθεί η κατάληξη της γενικής, π.χ. 'δημοπράτηση (η) ουσ. […] (Κ δημοπράτησις, -εως) […]'. Όταν το λήμμα είναι λόγιος τύπος, τότε δίνεται και η γενική του ενικού δίπλα στο λήμμα, π.χ. 'κυλίνδησις, -εως (η) ουσ. […]'. Στα επίθετα, όταν πρόκειται για τύπους της δημοτικής, δίνονται μέσα σε παρένθεση οι αντίστοιχες καταλήξεις του θηλυκού και του ουδέτερου γένους στην καθαρεύουσα, π.χ. 'δημοκρατικός, -ή, -ό επίθ. […] (Κ -ή, -όν) […]'. Όταν τα επίθετα είναι λόγιοι τύποι, τότε δίνονται οι λόγιες καταλήξεις και των τριών γενών, αλλά δεν παρέχεται ο αντίστοιχος τύπος της δημοτικής, π.χ. 'μελίφθογγος, -ος, -ον επίθ. […]' 'μέλας, -αινα, -αν επίθ. […]'.

Όσον αφορά τα ρήματα, μετά τη δήλωση της γραμματικής κατηγορίας και την ετυμολογία δίνεται μέσα σε παρένθεση ο αόριστος, καθώς και οι καταλήξεις του παθητικού αόριστου και της μετοχής του παθητικού παρακειμένου, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις δίνεται και ο αντίστοιχος τύπος της καθαρεύουσας, π.χ. 'αλλάζω ρ. […] (άλλ-αξα, -άχτηκα, -γμένος· Κ αλλάσσω) […]', 'δηλώνω ρ. […] (δήλ-ωσα, -ώθηκα, -ωμένος· Κ δηλώ, -οίς, -οί· εδήλωσα, εδηλώθην, δεδηλωμένος) […]'. Σε άλλες περιπτώσεις δεν δίνεται ο λόγιος τύπος είτε επειδή δεν υπάρχει είτε επειδή δεν διαφέρει από τον τύπο της κοινής νεοελληνικής, ενώ άλλοτε δεν δίνονται οι τύποι του αορίστου ή του παθητικού αορίστου ή της μετοχής του παθητικού παρακειμένου, π.χ. 'αντικατοπτρίζω ρ. [< αντί + κατοπτρίζω] αντανακλώ το φως ॥ παρουσιάζω την εικόνα όπως σε καθρέφτη, αντικαθρεφτίζω', 'κοστολογώ, -είς, -εί ρ. [<κόστος + λέγω] καθορίζω το κόστος'. Στα αποθετικά ρήματα δίνεται συνήθως ο αόριστος και κάποτε και ο παρατατικός ή η μετοχή του παθητικού παρακειμένου, π.χ. 'έρχομαι ρ. […] (ερχόμουν, ήρθα) […]', 'κάθομαι ρ. […] (κάθισα κ. έκατσα) […]', 'αυτοδιορίζομαι ρ. […] (αυτοδιορίστηκα, αυτοδιορισμένος) […]'. Στα ρήματα της δεύτερης συζυγίας, δίπλα στο λήμμα παρατίθενται και οι καταλήξεις του δεύτερου και του τρίτου προσώπου ενικού αριθμού του ενεργητικού ενεστώτα, π.χ. αγιογραφώ, -είς, -εί, αγαπώ, -άς, -ά, δηώ, -οίς, -οί. Επίσης, με παρόμοιο τρόπο δίνονται και οι καταλήξεις του δεύτερου και τρίτου προσώπου ενικού αριθμού του ενεστώτα αποθετικών ρημάτων που τονίζονται στην παραλήγουσα και κλίνονται όπως τα ρήματα της δεύτερης συζυγίας στην παθητική φωνή, π.χ. 'φοβούμαι κ. φοβάμαι, -άσαι, -άται […]', 'κοιμούμαι κ. κοιμάμαι, -άσαι, -άται […]', 'προσποιούμαι, -είσαι, -είται […]'. Συχνά δίπλα στο λήμμα παρατίθενται και παραλλαγμένοι λαϊκοί ή ιδιωματικοί τύποι, π.χ. 'προσλαμβάνω κ. προσλαβαίνω', 'βάλσαμο κ. βάρσαμο κ. μπάλσαμο (το) ουσ. […]'. .

Μετά το τυπολογικό μέρος, παρατίθενται οι σημασιολογικές πληροφορίες. Οι διάφορες σημασίες διαχωρίζονται μεταξύ τους με το τυπογραφικό σύμβολο ॥. Όπως αναφέρεται στην Εισαγωγή, όταν η λέξη αποτελεί και όρο κάποιας επιστήμης, οι διάφορες σημασίες ταξιμονούνται από τις γενικότερες προς τις πιο ειδικές και πριν από το ερμήνευμα δίνεται, μέσα σε παρένθεση, ο αντίστοιχος κλάδος, π.χ. 'τονικός, -ή, -ό επίθ. […] ο αναφερόμενος στον τόνο ή τον τονισμό: τονικό σημάδι - τονικό σύστημα ॥ τονωτικός, δυναμωτικός ॥ (ιατρ.) τονικός σπασμός, που προκαλεί σύσπαση των μυών μόνιμη και όχι διαλείπουσα […]'. Σε λήμματα που αφορούν συγκεκριμένη επιστήμη και δεν έχουν άλλες πιο γενικές χρήσεις, δεν δίνεται ο επιστημονικός κλάδος στον οποίο ανήκουν, π.χ. στην περίπτωση των λημμάτων θυρεοειδής, θυρεοειδεκτομή, θυρεοειδίτιδα, ωοθηκεκτομή δεν αναφέρεται πουθενά ότι αποτελούν ιατρικούς όρους. Καταγράφονται και λαϊκές εκφράσεις, αλλά και λαϊκοί και λόγιοι ιδιωτισμοί και παροιμίες. Οι ιδιωτισμοί δίνονται με την ένδειξη φρ. και με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία μαζί με την ερμηνεία τους, ενώ, όπως δηλώνεται στην Εισαγωγή, ανάλογα με τη λέξη που φέρει το κύριο σημασιολογικό φορτίο της φράσης, ο ιδιωτισμός καταχωρίζεται στο αντίστοιχο λήμμα, π.χ. 'αβαρία (η) ουσ. […] (μτφ. φρ.) κάνω αβαρία, περιορίζω τις απαιτήσεις μου, απαρνιέμαι μέρος από τις πεποιθήσεις μου.' (ο ιδιωτισμός κάνω αβαρία χαρακτηρίζεται στο ερμήνευμα ως μτφ. φρ./μεταφορική φράση και όχι μόνο ως φρ. όπως δηλώνεται στην Εισαγωγή), 'πάπια (η) ουσ. […] φρ. κάνει την πάπια, υποκρίνεται ότι δεν καταλαβαίνει ή δεν ξέρει […]'. Αν δεν υπάρχει στη φράση κάποια λέξη με ιδιαίτερο σημασιολογικό φορτίο, τότε ο ιδιωτισμός καταχωρίζεται στο λήμμα της πρώτης λέξης, όπως αναφέρεται στην Εισαγωγή, π.χ. η φράση ρίχνω μια ματιά καταχωρίζεται στο λήμμα ρίχνω. Επιπλέον, ως παράδειγμα στα ερμηνεύματα μπορεί να δίνονται και παροιμιακές φράσεις. Αν οι φράσεις αυτές έχουν διαφορετική σημασία από την εκάστοτε σημασία, τότε δίπλα τους γράφεται και η δική τους ερμηνεία, π.χ. 'κόσμος (ο) ουσ. […] η ανθρωπότητα, η κοινωνία: το χρήμα κυβερνά τον κόσμο - (παροιμ.) ο κόσμος το 'χει τούμπανο και μεις κρυφό καμάρι (για πράγματα που ενώ είναι πασίγνωστα, οι ενδιαφερόμενοι προσπαθούν να κρατήσουν μυστικά) - […]'. Στα ερμηνεύματα συμπεριλαμβάνονται και λόγιες φράσεις. Όταν οι λέξεις που αποτελούν τις λόγιες φράσεις είναι και λέξεις της νεοελληνικής, τότε οι φράσεις αυτές παρατίθενται στα αντίστοιχα λήμματα, π.χ. 'άβροχος, -η, -ο επίθ. […] φρ. αβρόχοις ποσί, χωρίς κόπο ή ζημία […]'. Όταν οι φράσεις αποτελούνται από λέξεις της αρχαίας ελληνικής, άγνωστες στον κοινό χρήστη, όπως αναφέρεται στην Εισαγωγή, τότε καταχωρίζονται ως αυτοτελή λήμματα (βλ. παραπάνω στη Μακροδομή). Επίσης τα ερμηνεύματα περιλαμβάνουν και παραθέματα από συγγραφείς με το όνομα του συγγραφέα σε παρένθεση, π.χ. 'λεϊμονιά (η) ουσ. λεμονιά: λεϊμονιάς σε κυκλώνει λεπτή μοσκοβόλια (Κ. Βάρναλης)'.

Σε πολλά λήμματα παρέχονται συνώνυμα και αντίθετα, ενώ προηγούνται οι συντομογραφίες ●Συνών. για τα συνώνυμα και ●Αντίθ. για τα αντίθετα, π.χ. στο λήμμα τμητός, -ή, -ό βρίσκουμε '[…] ●Συνών. διαιρετός ●Αντίθ. άτμητος'. Σε κάποια λήμματα με ποικίλες σημασίες, υπάρχει περίπτωση σε κάποια σημασία να δίνονται τα συνώνυμα και σε κάποια άλλη τα αντίθετα, π.χ.

'αρμονία (η) ουσ. […] η κανονική σχέση των μερών προς το σύνολο, η σωστή αναλογία ή διάταξή τους ●Συνών. συμμετρία, συμφωνία, ευρυθμία ●Αντίθ. δυσαρμονία, δυσαναλογία, ασυμφωνία ॥ ευχάριστη συνήχηση δύο ή περισσότερων φθόγων ●Συνών. μελωδικότητα, μουσικότητα […]'

Τα επιρρήματα δίνονται στο τέλος του άρθρου και ακολουθεί στη συνέχεια ο τύπος του επιρρήματος στην καθαρεύουσα μέσα σε παρένθεση με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία και με τη συντομογραφία 'Κ' να προηγείται, π.χ. 'αρρενωπός, -ή, -ό επίθ. […] (Κ -ή, -όν) […] ■επίρρ. αρρενωπά (Κ αρρενωπώς)'. Μέσα στο άρθρο δεν δίνονται ως πληροφορίες τα υποκοριστικά ή τα μεγεθυντικά κάποιου λήμματος, παρά μόνο καταχωρίζονται ως ξεχωριστά λήμματα.

Ως προς τα αρχαία ελληνικά κύρια ονόματα, ιστορικά και μυθολογικά που περιέχονται στον πίνακα ονομάτων προσώπων στις πίσω σελίδες του λεξικού, αυτά παρατίθενται στον αρχαίο ελληνικό τύπο με την κατάληξη της γενικής, χωρίς προσαρμογή στη νέα ελληνική, αν και σε παρένθεση μπορεί να παρατίθενται και οι καταλήξεις της ονομαστικής και της γενικής στη δημοτική, π.χ. 'Αρεύς -έως (Αρέας -α)', 'Αρκάς -άδος (-άδας -α)', 'Ξενοφών, -ώντος (-ώντας -α)' κ.λπ. Επίσης, καταγράφονται και κάποια κύρια ονόματα που χρησιμοποιούνται στη δημοτική, π.χ. 'Γιαννούλα κύρ. όν.', 'Γιάννης κ. Γιαννιός κύρ. όν.' Όσον αφορά τα ελληνικά τοπωνύμια, το λεξικό, κάποιες φορές, καταχωρίζει ως ξεχωριστά λήμματα τους παραλλαγμένους τύπους της δημοτικής, χωρίς παραπομπή στο λήμμα που αντιπροσωπεύει την επίσημη ονομασία, π.χ. 'Γιάννενα κ. Γιάννινα (τα) πρωτεύουσα του ν. Ιωαννίνων', 'Ιωάννινα πόλη της Ηπείρου […]'.

Τα ξένα ονόματα προσώπων δίνονται με φωνητική μεταγραφή του επωνύμου τους κατά προσέγγιση. Δίπλα σε κάθε μεταγραφή δίνεται το ξένο επώνυμο μέσα σε παρένθεση, π.χ. 'Χάλεϊ Έντμοντ (Halley) […]', αλλά αυτό δεν τηρείται πάντοτε, π.χ. 'Λουνατσάρσκι Ανατόλι (1875-1933) Ρώσος επαναστάτης […]'. Άλλοτε δίνεται σε παρένθεση το πλήρες ή το πραγματικό όνομα του προσώπου, αλλά στα ελληνικά, π.χ. 'Γκόργκι Μαξίμ (Αλεξέι Μαξίμοβιτς Πέσκοφ) […]'. Ακολουθούν οι χρονολογίες γέννησης και θανάτου μέσα σε παρένθεση, κατόπιν η εθνική καταγωγή του προσώπου και στη συνέχεια μια σύντομη περιγραφή της δραστηριότητάς του. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου δίνεται μόνο η ημερομηνία θανάτου, ενώ στη θέση της άγνωστης ημερομηνίας γέννησης υπάρχει ερωτηματικό, π.χ. 'Γεώργιος ον. Αγίων […] 1. ο Τροπαιοφόρος (;-303) […]'. Σε άλλες περιπτώσεις αναφέρονται οι αιώνες κατά τους οποίους έζησε κάποιος, π.χ. 'Ανθρακίτης Μεθόδιος (17_ος -18_ος αι.) […]'. Άλλοτε δεν αναφέρεται καθόλου ημερομηνία (χρονολογία ή αιώνας) κατά την οποία έζησε και έδρασε το συγκεκριμένο πρόσωπο, π.χ. 'Μάρκος άγιος, συγγραφέας του δεύτερου ευαγγελίου'. Για αρχηγούς κρατών αναφέρεται η περίοδος της αρχηγίας τους, π.χ. 'Μίδας βασιλιάς της Φρυγίας (738-696) […]', 'Γιζέριχος κ. Γεζέριχος πρώτος βασιλιάς των Βανδάλων στην Αφρική (428-477)'. Όσον αφορά τα ξένα τοπωνύμια, σε κάποιες περιπτώσεις δίνεται μέσα σε παρένθεση το όνομα στην ξένη γλώσσα, αλλά όχι πάντα, π.χ. 'Χάρλεμ (Harlem) […]', 'Βαρσοβία (Warszawa) […]', 'Χαβάη αρχιπέλαγος της Πολυνησίας', 'Χάρκοβο πόλη της ΕΣΣΔ στην Ουκρανία'. Για ορισμένα ξένα ονόματα διατηρήθηκε ο καθιερωμένος τύπος στα ελληνικά, π.χ. 'Λουδοβίκος', 'Μανούτιος Άλδος', 'Λουκρήτιος Κάρος, Τίτος', αλλά και 'Βάκων βλ. Μπέικον' κ.ά.

Σε σχέση με τα αρκτικόλεξα θα πρέπει να αναφέρουμε πως μετά από κάθε αρκτικόλεξο ακολουθεί αρκετό κενό διάστημα, κατόπιν το σύμβολο '=' και στη συνέχεια η ανάλυση στα συστατικά του, π.χ. Ά/Γ.Ε.Σ. = Αρχηγός Γενικού Επιτελείου Στρατού'. Όταν ένα αρκτικόλεξο μπορεί να έχει δύο αποδόσεις, τότε αριθμούνται με τα σύμβολα 1., 2. ή 1), 2), π.χ.

Ε.Α. = 1. Ενωμένη Αριστερά

2. Ελληνική Αεροπορία

Ε.Γ.Σ. = 1) Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος

2) Ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών

6. ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

Σύμφωνα με την εισαγωγή του λεξικού, το ετυμολογικό μέρος των λημμάτων βασίστηκε στο Ετυμολογικό Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ν. Π. Ανδριώτη. Η ορθογραφία ακολουθεί τους κανόνες που περιέχονται στη Νεοελληνική Γραμματική της δημοτικής του Μ. Τριανταφυλλίδη, ενώ όσον αφορά τα συνώνυμα και τα αντίθετα αξιοποιήθηκε το Αντιλεξικόν ή Ονομαστικόν της Νεοελληνικής του Θεολ. Βοσταντζόγλου.

Το Ελληνικό Λεξικό περιλαμβάνει πολύ συχνά λόγιους τύπους είτε δίνοντας σε παρένθεση τον αντίστοιχο τύπο κάποιου λήμματος στην καθαρεύουσα είτε περιλαμβάνοντας ως ξεχωριστά λήμματα τύπους της καθαρεύουσας που δεν χρησιμοποιούνται στη δημοτική, π.χ. 'μέλας, -αινα, -αν επίθ. […]','κυλίνδησις, -εως (η) ουσ. […]', 'λεληθότως επίρρ. […]', χωρίς μάλιστα να διευκρινίζει πως πρόκειται για λόγιο τύπο. Στην εισαγωγή του λεξικού αιτιολογείται η παράθεση του λόγιου τύπου μέσα σε παρένθεση δίπλα στο λήμμα, δεν αιτιολογείται όμως η καταχώριση λόγιων λέξεων ως ξεχωριστών λημμάτων. Επίσης, σε αρκετές περιπτώσεις παρατίθενται παραλλαγμένοι τύποι του εκάστοτε λήμματος, π.χ.'μερτικό κ. μερδικό (το) ουσ. […]' 'κτίριο κ. χτίριο (το) ουσ. […]', 'γεύση κ. γέψη (η) ουσ. […]', 'πληρωμή κ. πλερωμή (η) ουσ. […]', χωρίς να διευκρινίζεται αν οι τύποι εναλλάσσονται ελεύθερα στο λόγο ή αν πρόκειται για λαϊκό και λόγιο τύπο του λήμματος, για τοπική και διαλεκτική ποικιλία ή για ιδιόλεκτο.

Στην εισαγωγή δηλώνεται πως το λεξικό περιλαμβάνει λέξεις πληροφορικής και νέας τεχνολογίας, ωστόσο, λόγω και της χρονολογίας έκδοσης του λεξικού (1993), απουσιάζουν λέξεις όπως τηλεκάρτα, καρτοτηλέφωνο ή νέες σημασίες λέξεων που ήδη υπάρχουν και οι οποίες αναφέρονται σε τεχνολογικά επιτεύγματα ευρύτερα διαδεδομένα, π.χ. κινητό (τηλέφωνο), ποντίκι (ηλεκτρονικού υπολογιστή), πληκτρολόγιο (ηλεκτρονικού υπολογιστή), ίντερνετ, διαδίκτυο κ.λπ.

Όσον αφορά την ετυμολόγηση των λημμάτων, σε κάποιες περιπτώσεις το λεξικό περιέχει λάθη ή ανακρίβειες, π.χ. περιλαμβάνει τους τύπους κτήριο και κτίριο ως ξεχωριστά λήμματα. Περιέχει τον τύπο κτήριο με ετυμολόγηση από το οικτήριον που το θεωρεί παλαιότερη γραφή της λέξης κτίριο, και τον τύπο κτίριο με ετυμολόγηση από το ρήμα κτίζω. Επιπλέον, στις ετυμολογικές πληροφορίες δεν καθίσταται σαφής η όλη διαδικασία παραγωγής της λέξης, π.χ. μπορεί να δίνεται η λέξη από την οποία προήλθε ο λημματικός τύπος, αλλά χωρίς να δίνεται η παραγωγική κατάληξη, 'κοπανιστός, -ή, -ό επίθ. [< κοπανίζω] [..]', 'κοπαδιάρης, -α, -ικο επίθ. [< κοπάδι] […]', ενώ σε άλλες περιπτώσεις δεν είναι σαφές από ποιον ακριβώς τύπο μιας λέξης προήλθε ο λημματικός τύπος, π.χ. 'ωτοασπίδα κ. ωτασπίδα […] [< ους + ασπίς]' (δεν είναι σαφές πώς προέκυψε ο τύπος ωτοασπίδα από το ους, του ωτός και από το η ασπίς, της ασπίδος). Σε κάποιες περιπτώσεις δεν αναφέρεται η ξένη λέξη από την οποία προέρχεται ο λημματικός τύπος, π.χ. 'γκόρτσο (το) ουσ. [αλβαν. λ.] […]', ενώ κάποιες φορές δεν υπάρχει ετυμολόγηση, π.χ. 'εβαπορίτες (οι) ουσ. γεωλ. ιζηματογενή πετρώματα αποτελούμενα από γύψο, ανυδρίτη και ορυκτό άλας', 'ράδιο- πρώτο συνθετικό διαφόρων επιστημονικών όρων […]'. Σε άλλες περιπτώσεις, στη θέση της ετυμολογίας, παρέχονται γραμματικές πληροφορίες, χωρίς να παρουσιάζεται η διαδικασία παραγωγής της λέξης, π.χ. 'παιδαράς (ο) ουσ. [μεγεθυντ. του ουσ. παιδί] […]'. Επίσης, υπάρχουν περιπτώσεις σφαλμάτων στις καταλήξεις που δίνονται για κάποια επίθετα, π.χ. στο λήμμα αλιτήριος δίνονται ως καταλήξεις των άλλων γενών οι -ια, -ιο και όχι οι -α, -ο, αν και παρακάτω στο ίδιο λήμμα δίνονται μέσα σε παρένθεση οι λόγιες καταλήξεις (Κ -ος, -ον) για το θηλυκό και το ουδέτερο γένος αντίστοιχα.

Όσον αφορά τα δεσμευμένα μορφήματα το λεξικό περιλαμβάνει ελάχιστα πρώτα συνθετικά ως ξεχωριστά λήμματα, π.χ. 'ράδιο- πρώτο συνθετικό διαφόρων επιστημονικών όρων […]', 'παλαιο- α΄ συνθετικό με λόγια προέλευση […]', 'παλιο- […]', αλλά και ελάχιστα προθήματα που και αυτά τα θεωρεί πρώτα συνθετικά, π.χ. 'α- κ. αν- στερητικό (αχώρ. μόρ.) ως α' συνθ.[…]'. Αντίθετα δεν περιλαμβάνει κάποια άλλα πρώτα συνθετικά, όπως λιγο-, λιθο-, λογο-, ιερο-, λευκο- κ.ά. αν και περιέχει πληθώρα λημμάτων που φέρουν ως πρώτο συνθετικό τα συγκεκριμένα μορφήματα, επειδή δεν τα θεωρεί δεσμευμένα μορφήματα. Θεωρεί, όπως προκύπτει από την ετυμολόγηση των λημμάτων στο Ελληνικό Λεξικό, πως το πρώτο συνθετικό στις αντίστοιχες λέξεις είναι τα ουσιαστικά λίθος ή λόγος ή τα επίθετα ιερός, λευκός, λίγος, π.χ. 'λιθογράφος (ο, η) ουσ. [< λίθος +γράφω] […]' 'λογοκρίνω ρ. [<λόγος +κρίνω] […]' 'ιεροκρατία (η) ουσ. [<ιερός + κρατώ] […]' κτλ.

Τα παραγωγικά επιθήματα που παρουσιάζονται στο τέλος του τόμου ως Παραγωγικές Καταλήξεις, εμφανίζουν προβλήματα. Οι συντάκτες, στην Εισαγωγή, μνημονεύουν συχνά τη Νεοελληνική Γραμματική (της δημοτικής) του Μ. Τριανταφυλλίδη, ωστόσο συμβαίνει να παρουσιάζουν παραγωγικές καταλήξεις διαφορετικές από αυτές που παρουσιάζει η συγκεκριμένη γραμματική, π.χ. στα παραγωγικά επιθήματα των ουσιαστικών η γραμματική του Μ. Τριανταφυλλίδη περιλαμβάνει το επίθημα -μος, π.χ. λυτρώνω - λυτρωμός, ωστόσο το λεξικό για το ίδιο παράγωγο ουσιαστικό προτείνει την παραγωγική κατάληξη -ωμός. Επίσης, η γραμματική του Μ. Τριανταφυλλίδη στο παραγωγικό επίθημα -μός, αναφέρει το παράδειγμα μισεύω - μισεμός, ενώ το Ελληνικό Λεξικό προτείνει την παραγωγική κατάληξη -εμός και παραθέτει το ίδιο παράδειγμα με τη γραμματική (μισεμός). Επίσης δεν περιλαμβάνει πολύ συνηθισμένες παραγωγικές καταλήξεις, π.χ. στα επιρρήματα δεν αναφέρει ως παραγωγική κατάληξη το επίθημα -α, που υπάρχει στη γραμματική του Μ. Τριανταφυλλίδη.

Αρχαία – νέα, νέα – αρχαία (ηλεκτρονικό μεταφραστικό λεξικό της ΜΑΤΖΕΝΤΑ)
1999

Το περιβάλλον διεπαφής είναι ίδιο για το λεξικό των αρχαίων και των νέων. Ο χρήστης έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει ομάδες λέξεων με λήμματα από τα δύο λεξικά, ενώ στα εργαλεία μπορεί να προσθέσει λήμματα στο δικό του λεξικό. Η αναζήτηση μπορεί να είναι λημματική ή ελεύθερη (αναζήτηση μόνο του «τοξότ») οπότε και προκύπτουν περισσότερα από ένα λήμματα. Αλλά και στη λημματική αναζήτηση μπορεί να έχουμε περισσότερα λήμματα αν συμβαίνει η λέξη που αναζητούμε να ανήκει σε εκφράσεις ή παροιμίες ή να αποτελεί μέρος άλλης λέξης. Έτσι η αναζήτηση του «αγαθός» θα δώσει και τις λέξεις «αγαθοσύμβουλος» και «αγαθοσύνη». Από το εικονίδιο «Α-Ω» ο χρήστης μπορεί να δει όλες τις λέξεις που ξεκινούν από ένα γράμμα της αλφαβήτου.

Ελεύθερη αναζήτηση:

Η δομή του λήμματος (αναζήτηση στο λεξικό των αρχαίων) έχει την ακόλουθη μορφή:

παίζω
[ρήμα - μέλλων παίξομαι & παιξούμαι - αόριστος έπαισα & έπαιξα - παρακείμενος πέπαιχα]
αστεΐζομαι # παίζω # γελώ # διασκεδάζω # χορεύω # ευθυμώ # κυνηγώ # σκώπτω # περιπαίζω # γελώ # μεταχειρίζομαι ως παίγνιο # χωρατεύω

Δίνονται πληροφορίες σχετικά με τη γραμματική κατηγορία (αν πρόκειται για ρήμα και οι αρχικοί χρόνοι) και συνώνυμες λέξεις ή εκφράσεις που επεξηγούν αυτή που αναζητάμε. Όλες οι συνώνυμες λέξεις στο ερμηνευτικό κομμάτι αποτελούν λήμματα του νεοελληνικού λεξικού. Ο χρήστης μπορεί να επιλέξει κάθε μια από αυτές και να τη δει στο νεοελληνικό λεξικό. Για μερικά λήμματα της αρχαίας ελληνικής δίνονται συμπληρωματικές πληροφορίες (π.χ παις [επίθετο - εξ αυτής το αγγλικό πρόθεμα pedo - και οι λέξεις pedophilia - pedobaptism])
Η αναζήτηση στο νεοελληνικό λεξικό οδηγεί σε αντιστοίχιση με λέξεις και εκφράσεις τις αρχαίας ελληνικής. Τα λήμματα της νέας ελληνικής δεν χαρακτηρίζονται ως προς την γραμματικής τους κατηγορία.

παίζω
αθύρω (ρήμα εύχρηστο στον ενεστώτα και παρατατικό) # γλιάω (ρήμα) # γλιόω (ρήμα) # εμπαίζω (ρήμα) # εναθύρω (ρήμα) # εψιάομαι (ρήμα) # ναννάζω (ρήμα) # παιγνιάζω (ρήμα - λατινικά ludo) # παίζω (ρήμα - μέλλων παίξομαι & παιξούμαι - αόριστος έπαισα & έπαιξα - παρακείμενος πέπαιχα) # παίσδω (ρήμα - δωρικός τύπος της λέξης παίζω) # προσαθύρω (ρήμα) # προσπαίζω (ρήμα - λατινικά jocor) # υποκρίνομαι (ρήμα μέλλων υποκρινούμαι - αόριστος υπεκρινάμην) # ψιάδδω (ρήμα) # ψιάζω (ρήμα) # ψιαίνω (ρήμα) # ψιάω (ρήμα) # ψίζω (ρήμα)

Όλα τα λήμματα εκτυπώνονται.
Μπορεί να γίνει αναβάθμιση του λεξικού μέσω δικτύου

Ερμηνευτικό Λεξικό Magenta
χ.χ.

Πρόκειται για εγκυκλοπαιδικό λεξικό που επιτρέπει στον χρήστη να δει τα λήμματά του είτε πληκτρολογώντας τα στο ειδικό πλαίσιο της αναζήτησης, είτε αναζητώντας τα σε ενότητες οργανωμένες αλφαβητικά (πχ με την επιλογή του Α ο χρήστης βλέπει όλες τις λέξεις που ξεκινούν από αυτό).
Οι πληροφορίες για κάθε λήμμα ποικίλλουν, με συνώνυμα για τα γλωσσικά λήμματα (π.χ για το λήμμα «αβλεψία» δείτε την εικόνα) και περισσότερα στοιχεία για τα λήμματα της γεωγραφίας, της μυθολογίας, της χημείας, και άλλων πεδίων.
Στο λημματολόγιο συμπεριλαμβάνονται ακρωνύμια ή τίτλοι όπως πχ αρχαία ελληνική λογοτεχνία

Στα εγκυκλοπαιδικά λήμματα εμφανίζονται συχνά λέξεις ή φράσεις με σήμανση (μπλε χρώμα). Επιλέγοντας αυτές ο χρήστης μπορεί να δει σε ποια άλλα λήμματα γίνεται αναφορά σε αυτές, μπορεί δηλαδή να έχει ομάδα συσχετιζόμενων λημμάτων

και να «πλοηγηθεί» από λήμμα σε λήμμα μαθαίνοντας περισσότερα για το θέμα. Έτσι στο λήμμα «Αγαμέμνονας», η λέξη «ορέστεια» οδηγεί στα λήμματα: αισχύλος, αρχαία ελληνική λογοτεχνία, ελληνική μουσική, Σοφοκλής.