Νέα ελληνική
Λεξικό της λαϊκής και της περιθωριακής γλώσσας
Λεξικό της λαϊκής και της περιθωριακής γλώσσας

Εισαγωγή
Μέσα στις 50.000 περίπου λέξεις και φράσεις και στις 250.000 σημασίες περιλαμβάνονται η γλώσσα της λαϊκής - της αργκό - των μηχανόβιων - των ναρκωτικών - της φυλακής - του χαρτοπαιγνίου - του ποδοσφαίρου - του αθλητισμού - του στρατού - των ναυτικών - του καφενείου - των εργατών - των νηπίων - των εφημερίδων - της τηλεόρασης - της νεοαργκό που αποτελεί τη γλώσσα της νεολαίας και ιδίως, λέξεις και φράσεις της καθημερινής μας ζωής.
Το Λεξικό του Γεωργίου Κάτου είναι έργο ενός εμπειρικού θιασώτη και τεχνίτη της γλώσσας, ιδιαίτερα εκείνης των λαϊκών ανθρώπων. Πρόκειται για την περιεκτικότερη συλλογή τεκμηρίων αυθεντικού λόγου από όλο το φάσμα των ταπεινών γλωσσικών χρήσεων, με κύρια αρετή την πιστή και αναλυτική παράθεση δειγμάτων της πολύτιμης γλωσσικής παρακαταθήκης των απλών και των βασανισμένων ανθρώπων. Αποτελεί απαραίτητο συμπλήρωμα των γνωστών λεξικών της ελληνικής.
Περιεχόμενα
Αναζήτηση
- σωστός, -ή, -ό,
- επίθ. [<μτγν. σωστός (= σώος) <σώζω], σωστός. 1. που είναι χωρίς ατέλειες, που είναι ορθός, δίκαιος, που συμπεριφέρεται ή ενεργεί σύμφωνα με τη λογική ή την ηθική: «σωστός άνθρωπος». (Λαϊκό τραγούδι: τσακίστηκα στα δυο σαν το κλωνάρι, από ανθρώπους που τους νόμιζα σωστούς. Κι όσο κι αν ψάξω, δε θα βρω ούτε αχνάρι απ’ εκείνους τους λεβέντες τους παλιούς).2α. το ουδ. ως ουσ. το σωστό, ηορθή, η δίκαιη πράξη, αυτό που ενδείκνυται να γίνει: «όλοι λατρεύουν το σωστό, αλλά ποιοι το πράττουν;». (Τραγούδι: κράτα το στόμα σου κλειστό κράτα για σένα το σωστό κι άσε με μένα τον τρελό κατά πώς θέλω να γλεντώ το χάλι μου, κύριε Μιχάλη).β. ο ορθός, ο δίκαιος λόγος: «μπορεί να εκφέρεται όλοι τη γνώμη σας αλλά το σωστό το είπε ο τάδε». επίρρ. σωστά, α. ορθά, δίκαια: «μίλησε σωστά». β. σε ερωτηματικό τύπο σωστά; ερώτηση που επαναλαμβάνει κάθε τόσο ο ομιλητής, κάθε φορά που ολοκληρώνει ένα νόημα ζητώντας από το συνομιλητή του επιβεβαίωση της ορθότητας των λόγων του. Όταν μετά από μικρή παύση ο ομιλητής βλέπει ότι ο συνομιλητής του δεν εκφέρει γνώμη, τότε κρίνει ο ίδιος πως ήταν ορθά τα όσα είπε επαναλαμβάνοντας καταφατικά το σωστά: «απ’ τη στιγμή που δεν ήταν κανένας άλλος μέσα στο μαγαζί, τα λεφτά απ’ το ταμείο τα πήρε ο τάδε, που ήταν μονάχος, σωστά; -… -Σωστά». Στην περίπτωση που ο συνομιλητής επιδοκιμάζει τα λεγόμενα του ομιλητή με το σωστά τότε, ο ομιλητής, επιτείνει πολλές φορές την ορθότητα των λόγων του με το εμ σωστά βέβαια(!): «απ’ τη στιγμή που δεν ήταν κανένας άλλος μέσα στο μαγαζί, τα λεφτά απ’ το ταμείο τα πήρε ο τάδε, που ήταν μονάχος, σωστά; -Σωστά. -Εμ σωστά βέβαια!». (Ακολουθούν 29 φρ.)·
- βαδίζω σωστά, α. συμπεριφέρομαι ορθά, δίκαια: «όλοι τον εκτιμούν μέσα στη γειτονιά, γιατί πάντα βαδίζει σωστά». (Λαϊκό τραγούδι: δε σε ρωτώ ποια ήσουνα, μα σε ρωτώ ποια θα ’σαι, δείξε λοιπόν διαγωγή και αν σωστά βαδίσεις, μαζί μου πια θα ζήσεις). β. ενεργώ με σαφή προσανατολισμό, γνωρίζω τι θέλω, τι επιδιώκω: «πρόκοψε στη ζωή του, γιατί απ’ την αρχή βάδισε σωστά». γ. κατευθύνομαι προς τη σωστή διεύθυνση, κατεύθυνση: «βαδίζω σωστά για να βγω στο Λευκό Πύργο;»·
- βρίσκεται σε σωστό δρόμο ή βρίσκεται στο σωστό δρόμο, βλ. λ. δρόμος·
- γίνομαι άνθρωπος σωστός, βλ. λ. άνθρωπος·
- δεν είναι με τα σωστά του ή δεν είναι στα σωστά του, δε συμπεριφέρεται σωστά, λογικά, έχει διανοητικά προβλήματα και, κατ’ επέκτ., παραφρόνησε, τρελάθηκε: «μην του εναντιώνεσαι, γιατί δεν είναι με τα σωστά του και δεν ξέρεις πώς θ’ αντιδράσει || δεν είναι με τα σωστά του, αν νομίζει πως μπορεί να στήσει τόση μεγάλη επιχείρηση με τόσα λίγα λεφτά». Συνών. δεν είναι στα γνωστικά του / δεν είναι στα καλά του / δεν είναι στα λογικά του / δεν είναι στα μυαλά του / δεν είναι στα συγκαλά του·
- δεν το λες με τα σωστά σου, δε μιλάς σοβαρά, δεν πιστεύεις αυτό που λες: «εγώ θα τον κλείσω φυλακή κι ας είναι αδερφός μου. -Δεν το λες με τα σωστά σου». Πολλές φορές, μετά το ρ. της φρ. ακολουθεί το βέβαια·
- είμαι σε σωστό δρόμο ή είμαι στο σωστό δρόμο, βλ. λ. δρόμος·
- είναι σωστός μπελάς, βλ. λ. μπελάς·
- είναι σωστός σε όλα του, έχει γενικά άμεμπτη συμπεριφορά: «δεν μπορείς να του βρεις κανένα ψεγάδι αυτού του ανθρώπου, γιατί είναι σωστός σε όλα του»·
- είσαι με τα σωστά σου; έκφραση απορίας ή δυσαρέσκειας σε άτομο που παραλογίζεται: «είσαι με τα σωστά σου, που θέλεις να πας στην Αθήνα με τα πόδια;». Συνών. είσαι με τα καλά σου(;)·
- έλα στα σωστά σου, προτρεπτική ή παρακλητική έκφραση σε κάποιον να συμπεριφερθεί σωστά, λογικά, να λογικευτεί: «έλα στα σωστά σου που θέλεις να τα βάλεις μ’ αυτόν το γίγαντα». Συνών. έλα στα γνωστικά σου / έλα στα καλά σου / έλα στα λογικά σου / έλα στα μυαλά σου / έλα στα συγκαλά σου / έλα στη ρότα σου·
- ένα σωρό φορές, βλ. λ. φορά·
- θέλει και τα πρόβατα σωστά και το λύκο χορτάτο, βλ. λ. πρόβατο·
- θέλει και την πίτα σωστή και το σκύλο χορτάτο, βλ. λ. πίτα·
- και η πίτα σωστή και ο σκύλος χορτάτος, βλ. λ. πίτα·
- και τα πρόβατα σωστά και ο λύκος χορτάτος, βλ. λ. πρόβατο·
- κάνω το σωστό, ενεργώ ορθά, δίκαια: «εγώ θα κάνω το σωστό και σεις κάν’ τε ό,τι νομίζετε»·
- λέω το σωστό, μιλώ ορθά, δίκαια: «κάθε φορά που έχουμε διαφορές, μας τις λύνει ο τάδε, που πάντα λέει το σωστό»·
- με τα σωστά σου; βλ. φρ. είσαι με τα σωστά σου(;)·
- μετράω σωστά, υπολογίζω κάτι με περίσκεψη: «αν δε μετρήσω σωστά τη δουλειά, δεν την ξεκινάω». (Λαϊκό τραγούδι: τι να φταίει, τι να φταίει που δεν πήγαμε μπροστά, δε μετρήσαμε το κύμα και τον άνεμο σωστά)·
- μιλάς με τα σωστά σου; μιλάς σοβαρά; σοβαρολογείς(;): «θέλω μέχρι αύριο να μου δώσεις ένα εκατομμύριο. -Μιλάς με τα σωστά σου;»·
- μου φάνηκε σωστός αιώνας, βλ. λ. αιώνας·
- μπήκε σε σωστό δρόμο ή μπήκε στο σωστό δρόμο, βλ. λ. δρόμος·
- πάει σωστά; έχει σώας τας φρένας του; πάει καλά στα μυαλά του(;) «πάει σωστά ο φίλος σου ή μήπως του λείπουν;»· βλ. και φρ. πας σωστά(;)·
- πας σωστά; έκφραση με την οποία θέλουμε να σιγουρέψουμε την ακρίβεια της ώρας που μας λέει κάποιος που τον ρωτήσαμε τι ώρα είναι ή τι ώρα έχεις: «με συγχωρείς, τι ώρα έχεις; -Πέντε. -Πας σωστά;». Συνών. πας καλά; (β)·
- περπατώ σωστά, βλ. συνηθέστ. βαδίζω σωστά·
- σωστή δουλειά ή σωστές δουλειές, βλ. λ. δουλειά·
- σωστό παλικάρι, βλ. λ. παλικάρι
- τα ’χει σωστά, έχει πνευματική ισορροπία, πνευματική διαύγεια: «εσύ μπορεί να τον θεωρείς ανόητο, αλλά τα ’χει σωστά ο άνθρωπος»·
- το σωστό να λέγεται, ο ορθός λόγος ή η δίκαιη πράξη πρέπει να ομολογείται, όταν αφορά τη θετική στάση κάποιου: «ο άνθρωπος έχει δίκιο, το σωστό σωστό». Πολλές φορές, της φρ. προτάσσεται το α· βλ. και φρ. το καλό να λέγεται, λ. καλός κ. το ωραίο να λέγεται, λ. ωραίος.
- το σωστό σωστό, βλ. φρ. το σωστό να λέγεται.

- επίθ. [<μτγν. σωστός (= σώος) <σώζω], σωστός. 1. που είναι χωρίς ατέλειες, που είναι ορθός, δίκαιος, που συμπεριφέρεται ή ενεργεί σύμφωνα με τη λογική ή την ηθική: «σωστός άνθρωπος». (Λαϊκό τραγούδι: τσακίστηκα στα δυο σαν το κλωνάρι, από ανθρώπους που τους νόμιζα σωστούς. Κι όσο κι αν ψάξω, δε θα βρω ούτε αχνάρι απ’ εκείνους τους λεβέντες τους παλιούς).2α. το ουδ. ως ουσ. το σωστό, ηορθή, η δίκαιη πράξη, αυτό που ενδείκνυται να γίνει: «όλοι λατρεύουν το σωστό, αλλά ποιοι το πράττουν;». (Τραγούδι: κράτα το στόμα σου κλειστό κράτα για σένα το σωστό κι άσε με μένα τον τρελό κατά πώς θέλω να γλεντώ το χάλι μου, κύριε Μιχάλη).β. ο ορθός, ο δίκαιος λόγος: «μπορεί να εκφέρεται όλοι τη γνώμη σας αλλά το σωστό το είπε ο τάδε». επίρρ. σωστά, α. ορθά, δίκαια: «μίλησε σωστά». β. σε ερωτηματικό τύπο σωστά; ερώτηση που επαναλαμβάνει κάθε τόσο ο ομιλητής, κάθε φορά που ολοκληρώνει ένα νόημα ζητώντας από το συνομιλητή του επιβεβαίωση της ορθότητας των λόγων του. Όταν μετά από μικρή παύση ο ομιλητής βλέπει ότι ο συνομιλητής του δεν εκφέρει γνώμη, τότε κρίνει ο ίδιος πως ήταν ορθά τα όσα είπε επαναλαμβάνοντας καταφατικά το σωστά: «απ’ τη στιγμή που δεν ήταν κανένας άλλος μέσα στο μαγαζί, τα λεφτά απ’ το ταμείο τα πήρε ο τάδε, που ήταν μονάχος, σωστά; -… -Σωστά». Στην περίπτωση που ο συνομιλητής επιδοκιμάζει τα λεγόμενα του ομιλητή με το σωστά τότε, ο ομιλητής, επιτείνει πολλές φορές την ορθότητα των λόγων του με το εμ σωστά βέβαια(!): «απ’ τη στιγμή που δεν ήταν κανένας άλλος μέσα στο μαγαζί, τα λεφτά απ’ το ταμείο τα πήρε ο τάδε, που ήταν μονάχος, σωστά; -Σωστά. -Εμ σωστά βέβαια!». (Ακολουθούν 29 φρ.)·
Ετυμολογία
Οδηγίες Αναζήτησης
Διπλό κλικ σε μία λέξη οδηγεί σε αναζήτηση με την επιλεγμένη λέξη. Αποτελεί βοηθητική λειτουργία ειδικότερα σε λέξεις που ακολουθούν συντομογραφίες π.χ. Βλ., Πβ., ΣΥΝ. ...
- Πεδίο Αναζήτηση
-
Στο πρώτο πεδίο μπορείτε να πληκτρολογήσετε μέρος του λήμματος, χρησιμοποιώντας τον αστερίσκο * για το υπόλοιπο.
Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να αναζητήσετε ομάδες λέξεων που περιέχουν το μόρφημα ή την ακολουθία χαρακτήρων που πληκτρολογείτε.
Παραδείγματα:- κρατ* (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από «κρατ») : κράτος, κρατισμός, κρατώ κλπ.
- *κρατ* (όλες οι λέξεις που περιέχουν το «κρατ»): αισθησιοκράτης, αισθησιοκρατία, αιτιοκρατία κλπ.
- *ισμός (όλες οι λέξεις που λήγουν σε «ισμός»): ανιμισμός, κρατισμός, υλισμός κλπ.
- κ*ισμός (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από «κ» και λήγουν σε «ισμός»): κλασικισμός, κομμουνισμός, κρατισμός κλπ
Παρατήρηση
Αν δε βάλετε καθόλου * το σύστημα τοποθετεί ένα * στο τέλος της λέξης. κρατ κρατ* - Ερμήνευμα / Σώμα κειμένων
Το πεδίο αυτό είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να εισαγάγετε έναν όρο, ο οποίος ανιχνεύεται στο σύνολο του λήμματος.
Υπόδειξη
Μη χρησιμοποιείτε ολόκληρες λέξεις, προτιμήστε το θέμα τους· π.χ. δώστε "πολεμ", αντί για "πόλεμος", "πολεμικός" κλπ.Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να αναζητήσετε ομάδες λέξεων που είναι εννοιολογικά συγγενείς.
- Παράδειγμα Χρήσης
Εδώ πληκτρολογείτε μια λέξη, η οποία περιμένετε να εμφανιστεί σε πρόταση που είναι παράδειγμα χρήσης του λήμματος.
Υπόδειξη
Μη χρησιμοποιείτε ολόκληρες λέξεις, προτιμήστε το θέμα τους· π.χ. δώστε "πολεμ", αντί για "πόλεμος", "πολεμικός" κλπ.- Γραμματική - Σύνταξη
Επιλέγετε τον επιθυμητό τρόπο σύνταξης της λέξης. Αυτό θα περιορίσει την αναζήτηση σε λέξεις που μία τουλάχιστον σημασία τους συντάσσεται με τον συγκεκριμένο τρόπο.
Για παράδειγμα, με την επιλογή «ως επίθετο» θα εμφανιστούν λήμματα που, ενώ ανήκουν σε άλλη γραμματική κατηγορία, χρησιμοποιούνται με τη σημασία επιθέτου και συντάσσονται αναλόγως.
- Επίπεδο Ύφους
Το μενού προεπιλογών που εμφανίζεται περιλαμβάνει διαφορετικά επίπεδα ύφους, τα οποία αφορούν είτε όλο το λήμμα είτε κάποια από τις σημασίες του, ώστε να επιλέξετε αυτό που σας ενδιαφέρει.
Για παράδειγμα, με την επιλογή «ειρωνικό», θα εμφανιστούν
- λήμματα που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά σε ειρωνικό επίπεδο ύφους
- λήμματα που μία τους σημασία χρησιμοποιείται σε ειρωνικό επίπεδο ύφους
- Σημασιολογικό πεδίο
Επιλέγετε το σημασιολογικό πεδίο στο οποίο ανήκει η σημασία ή κάποια από τις σημασίες του λήμματος. Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να ζητήσετε ομάδες λέξεων που σχετίζονται με κάποια θεματική περιοχή.
- Ετυμολογία
Εμφανίζεται ένα μενού προεπιλογών που περιλαμβάνει τις διάφορες ετυμολογικές κατηγορίες, ώστε να επιλέξετε αυτή που σας ενδιαφέρει.
- Τύπος Λήμματος
Εμφανίζεται ένα μενού προεπιλογών που περιλαμβάνει τις διάφορες γραμματικές κατηγορίες, ώστε να επιλέξετε το μέρος του λόγου που σας ενδιαφέρει.
- Χρήση
Επιλέγετε την επιθυμητή χρήση της λέξης. Αυτό θα περιορίσει την αναζήτηση σε λέξεις που μία τουλάχιστον σημασία τους έχει τη συγκεκριμένη χρήση.
Συντομογραφίες
Α
αγγλ. αγγλικός, -ή, -ό άγν. ετυμολ. άγνωστης ετυμολογίας αιτιατ. αιτιατική αιτιολογ. αιτιολογικός, -ή, -ό άκλ. άκλιτο αλβαν. αλβανικός, -ή, - ό αμερικ. αμερικανικός, -ή, -ό αμτβ. αμετάβατο αναφορ. αναφορικός, -ή, -ό αντίθ. αντίθετο αντων. αντωνυμία απαρέμφ. απαρέμφατο απρόσ. απρόσωπο αραβ. αραβικός, -ή, -ό αραβοτουρκ. αραβοτουρκικός, -ή, -ό αριθμ. αριθμός αρσ. αρσενικό αρχ. αρχαίος, -ία, -ιο αρχαϊστ. αρχαϊστικός, -ή, -ό Β
βενετ. βενετικός, -ή, -ό βλ. βλέπε βλ. και φρ. βλέπε και φράση βλ. συνηθέστ. βλέπε συνηθέστερο βλ. φρ. βλέπε φράση βλάχ. βλάχικος, -η, -ο βουλγαρ. βουλγαρικός, -ή, -ό βραζιλ. βραζιλιάνικος, -η, -ο Γ
γ΄ εν. πρόσ. τρίτο ενικό πρόσωπο γαλλ. γαλλικός, -ή, -ό γεν. γενική γενουατ. γενουατικός, -ή, -ό γερμαν. γερμανικός, -ή, -ό Δ
δεικ. δεικτικό δηλ. δηλαδή διεθν. διεθνής, διεθνώς δοτ. δοτική Ε
εβρ. εβραϊκός, -ή, -ό ειρων. ειρωνικά ελνστ. ελληνιστικός, -ή, -ό ενεστ. ενεστώτας ενν. εννοείται επέκτ. επέκταση επίθ. επίθετο επίρρ. επίρρημα επιφών. επιφώνημα επιφωνημ. επιφωνηματικός, -ή, -ό επών. επώνυμο εύχρ. εύχρηστος, -η, -ο εφημερ. εφημερίδα Θ
θηλ. θηλυκό Ι
ιαπων. ιαπωνικός, -ή, -ό ιδ. ιδίως ιδ. εύχρ. ιδίως εύχρηστο ινδ. ινδικός, -ή, -ό ιραν. ιρανικός, -ή, -ό ισπαν. ισπανικός, -ή, -ό ιταλ. ιταλικός, -ή, -ό Κ
κ. και κ.ά. και άλλα κ.λπ. και λοιπά κελτ. κελτικός, -ή, -ό κουτσοβλάχ. κουτσοβλάχικος, -η, -ο κυρ. κυρίως κυρ. εύχρ. κυρίως εύχρηστο κύρ. ό. κύριο όνομα Λ
λ. λέξη, λήμμα λατιν. λατινικός, -ή, -ό Μ
μαλαισ. μαλαισιανός, -ή, -ό μεγεθ. μεγεθυντικό μέλλ. μέλλοντας μέσ. μέσος, -η, -ο μόρ. μόριο μσν. μεσαιωνικός, -ή, -ό μτβ. μεταβατικό μτγν. μεταγενέστερος, -η, -ο μτφ. μεταφορικός, μεταφορικά μτχ. μετοχή Ν
νεότ. νεότερος, -η, -ο Ο
όν. όνομα ουγγρ. ουγγρικός, -ή, -ό ουδ. ουδέτερο ουσ. ουσιαστικό Π
π.χ. παραδείγματος χάριν παρακ. και παρακείμ. παρακείμενος παρατατ. παρατατικός περσ. περσικός, -ή, -ό πιθ. πιθανόν πληθ. και πλ. πληθυντικός πορτογαλ. πορτογαλικός, -ή, -ό πρβλ. παράβαλε πρόθ. πρόθεση πρόσ. πρόσωπο προστακτ. προστακτικός, -ή, -ό Ρ
ρ. ρήμα ρουμαν. ρουμανικός, -ή, -ό ρωσ. ρωσικός, -ή, -ό Σ
σερβ. σερβικός, -ή, -ό σκωπτ. σκωπτικά σλαβ. σλαβικός, -ή, -ό στερητ. στερητικό σύνδ. σύνδεσμος συνήθ. συνήθως συνηθέστ. συνηθέστερος, -η, -ο συνών. συνώνυμος, συνώνυμα Τ
τακτ. τακτικός, -ή, -ό τοπ. τοπικός, -ή, -ό τουρ. τουρκικός, -ή, -ό τουρκοπερσ. τουρκοπερσικός, -ή, -ό τσεχ. τσεχικός, -ή, -ό τσιγγ. τσιγγάνικος, -η, -ο Υ
υβριστ. υβριστικά υπερθετ. υπερθετικός υποκορ. υποκοριστικός, -ή, -ό υποτιμητ. υποτιμητικά υποχωρητ. υποχωρητικός, -ή, -ό Φ
φρ. φράση Χ
χρον. χρονικός
Ομάδα εργασίας
- Σχεδιασμός - Γενική Επιμέλεια
- Κ. Θεοδωρίδης, Ε. Μητρούση
- Σχεδιασμός φόρμας σύνταξης και ψηφιοποίησης
- Κ. Θεοδωρίδης, Ε. Μητρούση
- Φιλολογική επεξεργασία ηλεκτρονικών λημμάτων / τελικού κειμένου
- Ε. Μητρούση
- Φιλολογικές εργασίες για τη διαμόρφωση του ηλεκτρονικού περιβάλλοντος
- Ε. Μητρούση
- Ηλεκτρονική υλοποίηση
- Κ. Θεοδωρίδης