Λεξικό της λαϊκής και της περιθωριακής γλώσσας
Εισαγωγή
Μέσα στις 50.000 περίπου λέξεις και φράσεις και στις 250.000 σημασίες περιλαμβάνονται η γλώσσα της λαϊκής - της αργκό - των μηχανόβιων - των ναρκωτικών - της φυλακής - του χαρτοπαιγνίου - του ποδοσφαίρου - του αθλητισμού - του στρατού - των ναυτικών - του καφενείου - των εργατών - των νηπίων - των εφημερίδων - της τηλεόρασης - της νεοαργκό που αποτελεί τη γλώσσα της νεολαίας και ιδίως, λέξεις και φράσεις της καθημερινής μας ζωής.
Το Λεξικό του Γεωργίου Κάτου είναι έργο ενός εμπειρικού θιασώτη και τεχνίτη της γλώσσας, ιδιαίτερα εκείνης των λαϊκών ανθρώπων. Πρόκειται για την περιεκτικότερη συλλογή τεκμηρίων αυθεντικού λόγου από όλο το φάσμα των ταπεινών γλωσσικών χρήσεων, με κύρια αρετή την πιστή και αναλυτική παράθεση δειγμάτων της πολύτιμης γλωσσικής παρακαταθήκης των απλών και των βασανισμένων ανθρώπων. Αποτελεί απαραίτητο συμπλήρωμα των γνωστών λεξικών της ελληνικής.
Περιεχόμενα
Αναζήτηση
- ευκαιρία, η,
- ουσ. [<αρχ. εὐκαιρία], η ευκαιρία. 1. περίπτωση ή κατάσταση ευνοϊκή, σύμφωνη, κατάλληλη με τις επιθυμίες μου και τις επιδιώξεις μου: «στη ζωή του ανθρώπου δεν παρουσιάζονται πολλές ευκαιρίες για να προκόψει». 2. (στη γλώσσα του ποδοσφαίρου) σίγουρη περίπτωση επιτυχίας τέρματος: «σ’ όλη τη διάρκεια του παιχνιδιού δε μας παρουσιάστηκε ούτε μια ευκαιρία || δυο ευκαιρίες μας παρουσιάστηκαν, αλλά και τις δυο φορές δε μπορέσαμε να βγάλουμε γκολ»· βλ. και λ. κελεπούρι. (Ακολουθούν 19 φρ.)·
- αδράχνω την ευκαιρία, βλ. φρ. αρπάζω την ευκαιρία·
- αρπάζω την ευκαιρία, δεν αφήνω την ευκαιρία που μου παρουσιάζεται να περάσει ανεκμετάλλευτη: «μόλις έμαθε πως ζητούσαν υπάλληλο, άδραξε την ευκαιρία». Συνήθως μετά το ρ. της φρ. ακολουθεί το αμέσως·
- αρπάζω την ευκαιρία απ’ τα μαλλιά, βλ. λ. μαλλί·
- βρίσκω (την) ευκαιρία, βρίσκω την ευνοϊκή περίσταση, την κατάλληλη στιγμή: «ήταν πολύ χαρούμενος κι έτσι βρήκα την ευκαιρία και του ζήτησα δανεικά»·
- δοθείσης ευκαιρίας, βλ. φρ. με την ευκαιρία·
- έχω ευκαιρία, έχω διαθέσιμο χρόνο, ευκαιρώ: «όταν έχω ευκαιρία, ασχολούμαι με τον κήπο του σπιτιού μου»·
- η ευκαιρία πήγε στα σκουπίδια, πέρασε εντελώς ανεκμετάλλευτη, χάθηκε: «του ’τυχε μια περίπτωση, που θα μπορούσε να τον βοηθήσει στη δουλειά του, αλλά δεν την κατάλαβε έγκαιρα κι έτσι η ευκαιρία πήγε στα σκουπίδια»·
- κάνω ευκαιρία, (στη γλώσσα του ποδοσφαίρου) δημιουργώ κατάλληλες συνθήκες για σίγουρη επιτυχία τέρματος: «ο τάδε παίχτης έκανε τρεις ευκαιρίες, από τις οποίες προήλθαν και τα δυο γκολ που πετύχαμε»·
- με την ευκαιρία, με την ευνοϊκή περίσταση, με την κατάλληλη στιγμή που δημιουργήθηκε, που παρουσιάστηκε παρεμπιπτόντως: «με την ευκαιρία, θέλω να σου πω και τα εξής»·
- με την πρώτη ευκαιρία, με την πρώτη ευνοϊκή περίσταση, με την πρώτη κατάλληλη στιγμή που παρουσιάστηκε ή που θα παρουσιαστεί: «με την πρώτη ευκαιρία του τα ’πα έξω απ’ τα δόντια || με την πρώτη ευκαιρία θα σε ξοφλήσω». (Λαϊκό τραγούδι: εκδηλώθηκες, εκδηλώθηκες, με την πρώτη ευκαιρία σε έναν άλλο δόθηκες)·
- μου ’φυγε η ευκαιρία μέσ’ απ’ τα χέρια, δεν μπόρεσα ή δεν πρόλαβα να την εκμεταλλευτώ, να την αξιοποιήσω, την έχασα άδικα: «θα μπορούσα να κάνω χρυσές δουλειές μ’ αυτόν τον άνθρωπο, αλλά μου ’φυγε η ευκαιρία μέσ’ απ’ τα χέρια»·
- να η ευκαιρία! τηλεοπτικός διαγωνισμός ταλέντων, ιδίως στο τραγούδι: «αυτός ο τραγουδιστής βγήκε απ’ το να η ευκαιρία!»·
- ο κύκλος των χαμένων ευκαιριών, λέγεται στην περίπτωση αλλεπάλληλων χαμένων ευκαιριών: «το εργοστάσιο δεν πήγαινε καλά, αλλά και μετά την ανάληψη της διεύθυνσης από νέο πρόσωπο ο κύκλος των χαμένων ευκαιριών συνεχίστηκε»·
- πέταξε την ευκαιρία στα σκουπίδια, δεν εκμεταλλεύτηκε, δεν αξιοποίησε την ευκαιρία που του παρουσιάστηκε και την έχασε αδικαιολόγητα: «μια φορά του ’τυχε κι αυτού του ανθρώπου μια καλή γυναίκα για να κάνει οικογένεια, αλλά πέταξε την ευκαιρία στα σκουπίδια, γιατί τριγυρνούσε συνέχεια με τις σουρλουλούδες»·
- σε πρώτη ευκαιρία, βλ. φρ. με την πρώτη ευκαιρία·
- σε τιμή ευκαιρίας, εμπόρευμα που για διάφορους λόγους πουλιέται σε τιμή πολύ κατώτερη από την πραγματική: «το βρήκα σε τιμή ευκαιρίας και τ’ αγόρασα χωρίς πολλή σκέψη»·
- χάνω ευκαιρίες με το τσουβάλι, (στη γλώσσα του ποδοσφαίρου) αδυνατώ επανειλημμένα να επιτύχω σίγουρο τέρμα: «οι φίλαθλοι ήταν έξω φρενών μαζί του, γιατί στο τελευταίο παιχνίδι έχασε ευκαιρίες με το τσουβάλι»·
- χάνω την ευκαιρία, α. δεν επωφελούμαι από κάποια συγκεκριμένη στιγμή ή κατάσταση: «σήμερα έλειπα απ’ τη δουλειά κι έχασα την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά το μεγάλο αφεντικό που επισκέφθηκε το εργοστάσιο». β. (στη γλώσσα του ποδοσφαίρου) αδυνατώ να επιτύχω σίγουρο τέρμα: «ήταν μονάχος του μπροστά σε άδειο τέρμα κι έχασε την ευκαιρία, γιατί γλίστρησε κι έπεσε κάτω»·
- χρυσή ευκαιρία, α. ευνοϊκή περίσταση που σπάνια παρουσιάζεται για να πετύχει κανείς κάτι: «του παρουσιάστηκε χρυσή ευκαιρία να γίνει γενικός αντιπρόσωπος στην Ελλάδα μιας μεγάλης ευρωπαϊκής βιομηχανίας και την άρπαξε απ’ τα μαλλιά». β. (στη γλώσσα του ποδοσφαίρου) σπάνια περίσταση για την επίτευξη τέρματος: «ο τερματοφύλακας έλειπε απ’ τη θέση του και του παρουσιάστηκε χρυσή ευκαιρία να βγάλει γκολ».
- ουσ. [<αρχ. εὐκαιρία], η ευκαιρία. 1. περίπτωση ή κατάσταση ευνοϊκή, σύμφωνη, κατάλληλη με τις επιθυμίες μου και τις επιδιώξεις μου: «στη ζωή του ανθρώπου δεν παρουσιάζονται πολλές ευκαιρίες για να προκόψει». 2. (στη γλώσσα του ποδοσφαίρου) σίγουρη περίπτωση επιτυχίας τέρματος: «σ’ όλη τη διάρκεια του παιχνιδιού δε μας παρουσιάστηκε ούτε μια ευκαιρία || δυο ευκαιρίες μας παρουσιάστηκαν, αλλά και τις δυο φορές δε μπορέσαμε να βγάλουμε γκολ»· βλ. και λ. κελεπούρι. (Ακολουθούν 19 φρ.)·
Οδηγίες Αναζήτησης
Διπλό κλικ σε μία λέξη οδηγεί σε αναζήτηση με την επιλεγμένη λέξη. Αποτελεί βοηθητική λειτουργία ειδικότερα σε λέξεις που ακολουθούν συντομογραφίες π.χ. Βλ., Πβ., ΣΥΝ. ...
- Πεδίο Αναζήτηση
-
Στο πρώτο πεδίο μπορείτε να πληκτρολογήσετε μέρος του λήμματος, χρησιμοποιώντας τον αστερίσκο * για το υπόλοιπο.
Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να αναζητήσετε ομάδες λέξεων που περιέχουν το μόρφημα ή την ακολουθία χαρακτήρων που πληκτρολογείτε.
Παραδείγματα:- κρατ* (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από «κρατ») : κράτος, κρατισμός, κρατώ κλπ.
- *κρατ* (όλες οι λέξεις που περιέχουν το «κρατ»): αισθησιοκράτης, αισθησιοκρατία, αιτιοκρατία κλπ.
- *ισμός (όλες οι λέξεις που λήγουν σε «ισμός»): ανιμισμός, κρατισμός, υλισμός κλπ.
- κ*ισμός (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από «κ» και λήγουν σε «ισμός»): κλασικισμός, κομμουνισμός, κρατισμός κλπ
Παρατήρηση
Αν δε βάλετε καθόλου * το σύστημα τοποθετεί ένα * στο τέλος της λέξης. κρατ κρατ* - Ερμήνευμα / Σώμα κειμένων
Το πεδίο αυτό είναι ανοιχτό και σας επιτρέπει να εισαγάγετε έναν όρο, ο οποίος ανιχνεύεται στο σύνολο του λήμματος.
Υπόδειξη
Μη χρησιμοποιείτε ολόκληρες λέξεις, προτιμήστε το θέμα τους· π.χ. δώστε "πολεμ", αντί για "πόλεμος", "πολεμικός" κλπ.Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να αναζητήσετε ομάδες λέξεων που είναι εννοιολογικά συγγενείς.
- Παράδειγμα Χρήσης
Εδώ πληκτρολογείτε μια λέξη, η οποία περιμένετε να εμφανιστεί σε πρόταση που είναι παράδειγμα χρήσης του λήμματος.
Υπόδειξη
Μη χρησιμοποιείτε ολόκληρες λέξεις, προτιμήστε το θέμα τους· π.χ. δώστε "πολεμ", αντί για "πόλεμος", "πολεμικός" κλπ.- Γραμματική - Σύνταξη
Επιλέγετε τον επιθυμητό τρόπο σύνταξης της λέξης. Αυτό θα περιορίσει την αναζήτηση σε λέξεις που μία τουλάχιστον σημασία τους συντάσσεται με τον συγκεκριμένο τρόπο.
Για παράδειγμα, με την επιλογή «ως επίθετο» θα εμφανιστούν λήμματα που, ενώ ανήκουν σε άλλη γραμματική κατηγορία, χρησιμοποιούνται με τη σημασία επιθέτου και συντάσσονται αναλόγως.
- Επίπεδο Ύφους
Το μενού προεπιλογών που εμφανίζεται περιλαμβάνει διαφορετικά επίπεδα ύφους, τα οποία αφορούν είτε όλο το λήμμα είτε κάποια από τις σημασίες του, ώστε να επιλέξετε αυτό που σας ενδιαφέρει.
Για παράδειγμα, με την επιλογή «ειρωνικό», θα εμφανιστούν
- λήμματα που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά σε ειρωνικό επίπεδο ύφους
- λήμματα που μία τους σημασία χρησιμοποιείται σε ειρωνικό επίπεδο ύφους
- Σημασιολογικό πεδίο
Επιλέγετε το σημασιολογικό πεδίο στο οποίο ανήκει η σημασία ή κάποια από τις σημασίες του λήμματος. Η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη, όταν θέλετε να ζητήσετε ομάδες λέξεων που σχετίζονται με κάποια θεματική περιοχή.
- Ετυμολογία
Εμφανίζεται ένα μενού προεπιλογών που περιλαμβάνει τις διάφορες ετυμολογικές κατηγορίες, ώστε να επιλέξετε αυτή που σας ενδιαφέρει.
- Τύπος Λήμματος
Εμφανίζεται ένα μενού προεπιλογών που περιλαμβάνει τις διάφορες γραμματικές κατηγορίες, ώστε να επιλέξετε το μέρος του λόγου που σας ενδιαφέρει.
- Χρήση
Επιλέγετε την επιθυμητή χρήση της λέξης. Αυτό θα περιορίσει την αναζήτηση σε λέξεις που μία τουλάχιστον σημασία τους έχει τη συγκεκριμένη χρήση.
Συντομογραφίες
Α
αγγλ. αγγλικός, -ή, -ό άγν. ετυμολ. άγνωστης ετυμολογίας αιτιατ. αιτιατική αιτιολογ. αιτιολογικός, -ή, -ό άκλ. άκλιτο αλβαν. αλβανικός, -ή, - ό αμερικ. αμερικανικός, -ή, -ό αμτβ. αμετάβατο αναφορ. αναφορικός, -ή, -ό αντίθ. αντίθετο αντων. αντωνυμία απαρέμφ. απαρέμφατο απρόσ. απρόσωπο αραβ. αραβικός, -ή, -ό αραβοτουρκ. αραβοτουρκικός, -ή, -ό αριθμ. αριθμός αρσ. αρσενικό αρχ. αρχαίος, -ία, -ιο αρχαϊστ. αρχαϊστικός, -ή, -ό Β
βενετ. βενετικός, -ή, -ό βλ. βλέπε βλ. και φρ. βλέπε και φράση βλ. συνηθέστ. βλέπε συνηθέστερο βλ. φρ. βλέπε φράση βλάχ. βλάχικος, -η, -ο βουλγαρ. βουλγαρικός, -ή, -ό βραζιλ. βραζιλιάνικος, -η, -ο Γ
γ΄ εν. πρόσ. τρίτο ενικό πρόσωπο γαλλ. γαλλικός, -ή, -ό γεν. γενική γενουατ. γενουατικός, -ή, -ό γερμαν. γερμανικός, -ή, -ό Δ
δεικ. δεικτικό δηλ. δηλαδή διεθν. διεθνής, διεθνώς δοτ. δοτική Ε
εβρ. εβραϊκός, -ή, -ό ειρων. ειρωνικά ελνστ. ελληνιστικός, -ή, -ό ενεστ. ενεστώτας ενν. εννοείται επέκτ. επέκταση επίθ. επίθετο επίρρ. επίρρημα επιφών. επιφώνημα επιφωνημ. επιφωνηματικός, -ή, -ό επών. επώνυμο εύχρ. εύχρηστος, -η, -ο εφημερ. εφημερίδα Θ
θηλ. θηλυκό Ι
ιαπων. ιαπωνικός, -ή, -ό ιδ. ιδίως ιδ. εύχρ. ιδίως εύχρηστο ινδ. ινδικός, -ή, -ό ιραν. ιρανικός, -ή, -ό ισπαν. ισπανικός, -ή, -ό ιταλ. ιταλικός, -ή, -ό Κ
κ. και κ.ά. και άλλα κ.λπ. και λοιπά κελτ. κελτικός, -ή, -ό κουτσοβλάχ. κουτσοβλάχικος, -η, -ο κυρ. κυρίως κυρ. εύχρ. κυρίως εύχρηστο κύρ. ό. κύριο όνομα Λ
λ. λέξη, λήμμα λατιν. λατινικός, -ή, -ό Μ
μαλαισ. μαλαισιανός, -ή, -ό μεγεθ. μεγεθυντικό μέλλ. μέλλοντας μέσ. μέσος, -η, -ο μόρ. μόριο μσν. μεσαιωνικός, -ή, -ό μτβ. μεταβατικό μτγν. μεταγενέστερος, -η, -ο μτφ. μεταφορικός, μεταφορικά μτχ. μετοχή Ν
νεότ. νεότερος, -η, -ο Ο
όν. όνομα ουγγρ. ουγγρικός, -ή, -ό ουδ. ουδέτερο ουσ. ουσιαστικό Π
π.χ. παραδείγματος χάριν παρακ. και παρακείμ. παρακείμενος παρατατ. παρατατικός περσ. περσικός, -ή, -ό πιθ. πιθανόν πληθ. και πλ. πληθυντικός πορτογαλ. πορτογαλικός, -ή, -ό πρβλ. παράβαλε πρόθ. πρόθεση πρόσ. πρόσωπο προστακτ. προστακτικός, -ή, -ό Ρ
ρ. ρήμα ρουμαν. ρουμανικός, -ή, -ό ρωσ. ρωσικός, -ή, -ό Σ
σερβ. σερβικός, -ή, -ό σκωπτ. σκωπτικά σλαβ. σλαβικός, -ή, -ό στερητ. στερητικό σύνδ. σύνδεσμος συνήθ. συνήθως συνηθέστ. συνηθέστερος, -η, -ο συνών. συνώνυμος, συνώνυμα Τ
τακτ. τακτικός, -ή, -ό τοπ. τοπικός, -ή, -ό τουρ. τουρκικός, -ή, -ό τουρκοπερσ. τουρκοπερσικός, -ή, -ό τσεχ. τσεχικός, -ή, -ό τσιγγ. τσιγγάνικος, -η, -ο Υ
υβριστ. υβριστικά υπερθετ. υπερθετικός υποκορ. υποκοριστικός, -ή, -ό υποτιμητ. υποτιμητικά υποχωρητ. υποχωρητικός, -ή, -ό Φ
φρ. φράση Χ
χρον. χρονικός
Ομάδα εργασίας
- Σχεδιασμός - Γενική Επιμέλεια
- Κ. Θεοδωρίδης, Ε. Μητρούση
- Σχεδιασμός φόρμας σύνταξης και ψηφιοποίησης
- Κ. Θεοδωρίδης, Ε. Μητρούση
- Φιλολογική επεξεργασία ηλεκτρονικών λημμάτων / τελικού κειμένου
- Ε. Μητρούση
- Φιλολογικές εργασίες για τη διαμόρφωση του ηλεκτρονικού περιβάλλοντος
- Ε. Μητρούση
- Ηλεκτρονική υλοποίηση
- Κ. Θεοδωρίδης